ریسک چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟

آموزش کامل مفهوم Risk در HSE

در حوزه ایمنی و بهداشت حرفه‌ای (HSE)، واژه ریسک یکی از مهم‌ترین مفاهیم در مدیریت ایمنی است. بسیاری از تصمیم‌های ایمنی در سازمان‌ها بر اساس تحلیل و ارزیابی ریسک انجام می‌شود.

با این حال بسیاری از افراد تازه‌کار هنوز به‌طور دقیق نمی‌دانند ریسک چیست، چگونه ایجاد می‌شود و چگونه باید آن را ارزیابی کرد.

در این مقاله مفهوم ریسک در HSE به صورت ساده و کاربردی توضیح داده می‌شود.

ریسک (Risk) چیست؟

در ساده‌ترین تعریف، ریسک به معنای احتمال وقوع یک حادثه و شدت پیامد آن است.

این مفهوم معمولاً به شکل زیر بیان می‌شود:

Risk = Probability × Severity

در این فرمول:

• Probability (احتمال وقوع) نشان می‌دهد چقدر احتمال دارد حادثه رخ دهد.
• Severity (شدت پیامد) نشان می‌دهد اگر حادثه رخ دهد میزان آسیب یا خسارت چقدر خواهد بود.

قبل از درک ریسک باید Hazard را بشناسیم

ریسک بدون وجود خطر (Hazard) معنا ندارد. ابتدا باید یک خطر وجود داشته باشد تا احتمال آسیب یا حادثه مطرح شود.

به بیان ساده:

ابتدا Hazard وجود دارد و سپس احتمال دارد این خطر باعث ایجاد آسیب شود که در این حالت ریسک شکل می‌گیرد.

ریسک چگونه ایجاد می‌شود؟

ریسک زمانی ایجاد می‌شود که چند عامل با یکدیگر ترکیب شوند.

این عوامل عبارتند از:

• وجود یک خطر (Hazard)
• قرار گرفتن افراد یا تجهیزات در معرض آن (Exposure)
• احتمال وقوع حادثه

بنابراین می‌توان گفت:

خطر + مواجهه + احتمال وقوع = ریسک

مثال عملی برای درک بهتر ریسک

مثال اول: مواد قابل اشتعال

بنزین یک ماده قابل اشتعال است و به عنوان Hazard شناخته می‌شود. اگر در نزدیکی آن جرقه ایجاد شود، احتمال آتش‌سوزی افزایش پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی اگر انفجار رخ دهد، پیامد آن می‌تواند بسیار شدید باشد.

در نتیجه ترکیب احتمال بالا و پیامد شدید باعث ایجاد ریسک بالا می‌شود.

مثال دوم: کار در ارتفاع

کار در ارتفاع بدون حفاظ یک خطر جدی محسوب می‌شود. اگر کارگر آموزش ندیده باشد یا تجهیزات ایمنی مناسب استفاده نشود، احتمال سقوط افزایش پیدا می‌کند.

اما اگر نرده‌های ایمنی نصب شوند، از کمربند ایمنی استفاده شود و آموزش مناسب داده شود، احتمال وقوع حادثه کاهش می‌یابد و سطح ریسک کمتر می‌شود.

چرا دو خطر مشابه می‌توانند ریسک متفاوتی داشته باشند؟

ریسک به شرایط محیط کار وابسته است. به همین دلیل ممکن است یک خطر در دو محیط مختلف ریسک متفاوتی داشته باشد.

برای مثال یک دستگاه برش صنعتی را در نظر بگیرید.

در یک کارگاه ممکن است اپراتور آموزش دیده باشد، حفاظ ایمنی روی دستگاه نصب شده باشد و دستورالعمل ایمنی رعایت شود. در این حالت احتمال وقوع حادثه کاهش می‌یابد.

اما در کارگاه دیگری ممکن است اپراتور آموزش ندیده باشد، حفاظ ایمنی وجود نداشته باشد و فشار کاری زیاد باشد. در این شرایط احتمال حادثه افزایش می‌یابد و سطح ریسک بالاتر خواهد بود.

سطوح مختلف ریسک

در مدیریت ایمنی معمولاً ریسک‌ها در چند سطح دسته‌بندی می‌شوند:

• ریسک پایین
• ریسک متوسط
• ریسک بالا

این سطوح معمولاً با استفاده از ابزاری به نام ماتریس ریسک تعیین می‌شوند.

هدف از تحلیل ریسک چیست؟

هدف اصلی تحلیل ریسک در سیستم‌های مدیریت ایمنی این است که خطرات محیط کار شناسایی و اولویت‌بندی شوند.

• اولویت‌بندی خطرات
• تخصیص منابع ایمنی
• تصمیم‌گیری درباره اقدامات کنترلی
• جلوگیری از حوادث جدی

این فرآیند معمولاً در قالب ارزیابی ریسک (Risk Assessment) انجام می‌شود.

چگونه ریسک را کاهش دهیم؟

برای کاهش ریسک دو روش اصلی وجود دارد:

• کاهش احتمال وقوع حادثه
• کاهش شدت پیامد

در سیستم‌های حرفه‌ای ایمنی معمولاً از سلسله مراتب کنترل خطر برای انتخاب بهترین روش کنترل استفاده می‌شود.

• حذف خطر
• جایگزینی
• کنترل مهندسی
• کنترل اداری
• تجهیزات حفاظت فردی (PPE)

تفاوت ریسک ذاتی و ریسک باقیمانده

در مباحث پیشرفته‌تر HSE دو مفهوم مهم مطرح می‌شود:

ریسک ذاتی (Inherent Risk)

ریسکی است که قبل از اعمال هرگونه اقدام کنترلی وجود دارد.

ریسک باقیمانده (Residual Risk)

ریسکی است که پس از اجرای اقدامات کنترلی همچنان باقی می‌ماند.

هدف سیستم‌های مدیریت ایمنی این است که ریسک باقیمانده به سطح قابل قبول کاهش یابد.

نقش ریسک در JSA

در فرآیند تحلیل ایمنی شغل (JSA) برای هر مرحله از کار:

• خطرات شناسایی می‌شوند.
• ریسک آن‌ها ارزیابی می‌شود.
• اقدامات کنترلی مناسب تعیین می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

• ریسک نتیجه وجود یک خطر است.
• ریسک تابع احتمال وقوع و شدت پیامد است.
• ریسک به شرایط محیط کار وابسته است و می‌تواند تغییر کند.
• هدف مدیریت ایمنی کاهش ریسک به سطح قابل قبول است.

درک صحیح مفهوم ریسک به کارشناسان HSE کمک می‌کند تحلیل‌های دقیق‌تری انجام دهند، کنترل‌های مؤثرتری انتخاب کنند و تصمیم‌های ایمن‌تری در محیط کار بگیرند.