تهویه، منابع جرقه و کنترل استاتیک در انبار؛ راهنمای ایمنی کارکنان و پیمانکاران
خلاصه مقاله؛ یک جرقه کوچک، اگر در محل نامناسب ایجاد شود، می‌تواند شروع یک حادثه بزرگ باشد.
سه موضوع باید همیشه هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند:
تهویه مناسب، کنترل منابع جرقه و کنترل الکتریسیته ساکن.
بوی شدید، باز بودن درِ انبار یا نبود شعله قابل مشاهده به این معنی نیست که محیط کاملاً ایمن است.
یک وسیله برقی نامناسب، عملیات جوشکاری بدون کنترل، جرقه ناشی از تجهیزات یا حتی تخلیه
الکتریسیته ساکن می‌تواند در شرایط نامناسب به منبع اشتعال تبدیل شود.
در این آموزش یاد می‌گیرید در انبار ادورانت، CGS، TBS و محیط‌های عملیاتی شبکه گاز
چه چیزهایی را نباید نادیده بگیرید و اگر با بوی غیرعادی، نشت یا شرایط مشکوک مواجه شدید،
چه اقدامی انجام دهید.
هدف این آموزش، آموزش طراحی سیستم تهویه یا محاسبات تخصصی مناطق خطرناک نیست.
هدف آن است که کارکنان تازه‌وارد و پیمانکاران بتوانند منابع بالقوه اشتعال را تشخیص دهند،
شرایط غیرعادی را گزارش کنند و بدون مجوز وارد عملیات پرخطر نشوند.
مقدمه کوتاه
در انبار ادورانت، مهم‌ترین نکته این نیست که فقط «تهویه وجود داشته باشد».
تهویه باید متناسب با طراحی و شرایط محل، سالم و مطابق دستورالعمل بهره‌برداری باشد.
کارکنان نیز نباید بدون مجوز، سیستم تهویه، تجهیزات برقی یا سایر تجهیزات تأسیساتی را تغییر دهند.
از طرف دیگر، هر وسیله‌ای که بتواند حرارت یا جرقه ایجاد کند باید در محیط‌های دارای
احتمال حضور بخارات قابل اشتعال، مطابق طبقه‌بندی محل و الزامات ایمنی کنترل شود.
بنابراین در محیط‌های مرتبط با گاز و ادورانت باید همیشه سه سؤال را در ذهن داشته باشیم:
آیا انتشار یا تجمع بخار ممکن است؟ آیا منبع اشتعال وجود دارد؟ آیا اقدامات کنترلی محل فعال و سالم هستند؟
سناریوی واقعی
یک پیمانکار برای انجام تعمیرات وارد محدوده انبار ادورانت می‌شود.
برای تأمین روشنایی، یک وسیله برقی سیار را به نزدیک محل کار منتقل می‌کند.
در همان زمان، یکی از کارکنان متوجه افزایش غیرعادی بوی ادورانت می‌شود.
پیمانکار می‌گوید:
«فقط چند دقیقه کار داریم؛ دستگاه را روشن می‌کنیم و تمام.»
اما هیچ‌کس هنوز مشخص نکرده که انتشار بو از کجا ناشی شده و آیا شرایط محل برای استفاده
از تجهیزات برقی مناسب است یا خیر.
اشتباه اصلی:
شروع کار و استفاده از تجهیز قبل از مشخص شدن وضعیت محل.
«کوتاه بودن زمان کار» دلیل ایمن بودن عملیات نیست.
در چنین شرایطی، فرد تازه‌وارد نباید شخصاً برای پیدا کردن محل نشت وارد محدوده مشکوک شود
یا تجهیزات را روشن و خاموش کند. باید طبق رویه اضطراری محل عمل کرده،
افراد غیرضروری را از محدوده دور نگه داشته و موضوع را به مسئول مربوطه گزارش کند.
سناریوی مشابهی ممکن است هنگام انتقال ماده رخ دهد؛ اصطکاک، جابه‌جایی برخی مواد و تجهیزات
یا اتصال نامناسب می‌تواند زمینه ایجاد الکتریسیته ساکن را فراهم کند.
روش‌های اتصال زمین و هم‌بندی، در صورت پیش‌بینی در طراحی و دستورالعمل محل،
باید دقیقاً طبق همان الزامات اجرا شوند.
خطرات اصلی
۱. تجمع بخارات یا گازهای قابل اشتعال
در صورت انتشار ماده یا وجود شرایط فرایندی خاص، بخارات قابل اشتعال ممکن است در محیط تجمع کنند.
احتمال تجمع به عواملی مانند نوع ماده، میزان انتشار، هندسه فضا، تهویه و شرایط محیط بستگی دارد.
به همین دلیل، صرفاً باز بودن یک در یا پنجره را نباید به عنوان جایگزین طراحی و تهویه مناسب در نظر گرفت.
۲. منابع جرقه الکتریکی
تجهیزات برقی نامناسب، اتصالات معیوب، کلیدها، موتورها یا سایر تجهیزات الکتریکی
در شرایطی می‌توانند منبع اشتعال باشند. نوع تجهیزات مجاز باید بر اساس طبقه‌بندی محل
و الزامات فنی مربوطه تعیین شود.
۳. عملیات گرم
جوشکاری، برشکاری، سنگ‌زنی و سایر فعالیت‌هایی که شعله، جرقه یا حرارت ایجاد می‌کنند،
در محدوده‌های دارای خطر مواد قابل اشتعال، عملیات عادی محسوب نمی‌شوند.
چنین فعالیت‌هایی نیازمند کنترل‌های رسمی و مجوزهای مربوطه هستند.
۴. سطوح داغ
منبع اشتعال فقط جرقه نیست. سطوح با دمای بالا نیز در شرایط مناسب می‌توانند باعث اشتعال شوند.
تجهیزات و منابع حرارتی باید مطابق الزامات محل کنترل شوند.
۵. الکتریسیته ساکن
الکتریسیته ساکن می‌تواند در اثر تماس و جدایش مواد، اصطکاک، جریان مواد یا حرکت افراد و تجهیزات ایجاد شود.
اگر اختلاف پتانسیل به اندازه کافی باشد، تخلیه ناگهانی می‌تواند به صورت جرقه رخ دهد.
نکته مهم درباره الکتریسیته ساکن:
ممکن است فرد جرقه ناشی از الکتریسیته ساکن را بسیار کوچک ببیند؛
اما در محیطی که بخار قابل اشتعال وجود دارد، اندازه کوچک جرقه به معنی بی‌خطر بودن آن نیست.
۶. تهویه نامناسب یا ازکارافتاده
خرابی سیستم تهویه، کاهش عملکرد آن یا مسدود شدن مسیرهای تهویه می‌تواند شرایط محیط را تغییر دهد.
کارکنان نباید برای جبران مشکل، خودسرانه فن یا سیستم دیگری نصب کنند.
نقص باید گزارش و طبق رویه تعمیر و نگهداری برطرف شود.
۷. ورود افراد غیرضروری به محدوده مشکوک
وقتی احتمال انتشار ماده وجود دارد، تجمع افراد در محل می‌تواند تعداد افراد در معرض خطر را افزایش دهد.
اقدام صحیح، کنترل دسترسی و اطلاع‌رسانی به افراد مسئول است.
۸. تجهیزات و ابزار نامناسب
استفاده از ابزار، چراغ، تلفن همراه، تجهیزات سیار یا سایر وسایل بدون بررسی مجاز بودن آن‌ها
در محل می‌تواند ریسک ایجاد منبع اشتعال را افزایش دهد.
خطاهای رایج
- روشن کردن وسیله برقی سیار بدون اطمینان از مجاز بودن آن در محل.
- استفاده از تلفن همراه یا تجهیزات الکترونیکی در محدوده‌ای که محدودیت استفاده دارد.
- انجام سنگ‌زنی، جوشکاری یا برشکاری بدون مجوز و کنترل‌های لازم.
- استفاده از سیم یا کابل آسیب‌دیده.
- دستکاری خودسرانه سیستم تهویه.
- مسدود کردن دریچه‌ها یا مسیرهای تهویه با کالا و تجهیزات.
- استفاده از فن معمولی یا تجهیزات برقی متفرقه برای «از بین بردن بو» بدون تأیید مسئول فنی.
- پیدا کردن محل نشت با نزدیک کردن صورت یا بدن به تجهیزات.
- بی‌اهمیت دانستن جرقه کوچک ناشی از الکتریسیته ساکن.
- پوشیدن یا استفاده از تجهیزات و لباس‌هایی که در شرایط مربوطه باعث افزایش خطر الکتریسیته ساکن می‌شوند.
- اتصال زمین یا هم‌بندی به شکل حدسی و بدون رعایت دستورالعمل.
- ادامه کار با این تصور که «تا حالا اتفاقی نیفتاده است».
یک اشتباه خطرناک:
«بوی ماده زیاد شده، پس فقط یک پنجره را باز می‌کنیم و کار را ادامه می‌دهیم.»
این تصمیم می‌تواند بدون بررسی شرایط واقعی محل، شما را در معرض خطر قرار دهد.
تهویه باید طبق طراحی و دستورالعمل محل انجام شود و شرایط غیرعادی باید گزارش شود.
رفتار درست و اقدام عملی
قاعده ساده برای کارکنان تازه‌وارد:
انتشار مشکوک → توقف فعالیت غیرضروری → حذف افراد از محدوده → جلوگیری از ایجاد جرقه → گزارش
۱. قبل از شروع کار
- مشخص کنید آیا محل دارای الزامات خاص برای تجهیزات برقی و منابع اشتعال است.
- دستورالعمل‌ها و محدودیت‌های محل را بشناسید.
- وضعیت تهویه و تجهیزات مربوطه را طبق چک‌های تعیین‌شده بررسی کنید.
- مطمئن شوید مسیرهای تهویه و دسترسی‌ها مسدود نشده‌اند.
- ابزار و تجهیزات مورد استفاده را از نظر مجاز بودن برای محل بررسی کنید.
۲. منابع جرقه را کنترل کنید
در محدوده‌هایی که احتمال حضور مواد یا بخارات قابل اشتعال وجود دارد،
هیچ وسیله‌ای را صرفاً به دلیل در دسترس بودن روشن نکنید.
مجاز بودن تجهیزات باید از روی الزامات فنی و دستورالعمل محل مشخص شود.
۳. عملیات گرم را جدی بگیرید
جوشکاری، برشکاری، سنگ‌زنی و فعالیت‌های مشابه باید طبق سیستم مجوز کار و کنترل‌های تعیین‌شده انجام شوند.
کارکنان تازه‌وارد نباید بدون مجوز یا آموزش لازم، عملیات گرم را شروع کنند.
ممنوع:
برای انجام یک تعمیر «کوچک و چنددقیقه‌ای» مجوز کار گرم را حذف نکنید.
مدت کوتاه عملیات، خطر جرقه و اشتعال را حذف نمی‌کند.
۴. تهویه را دستکاری نکنید
اگر تهویه کار نمی‌کند، صدای غیرعادی دارد یا عملکرد آن با وضعیت معمول متفاوت است،
موضوع را گزارش کنید. خودسرانه فن اضافه نکنید، کابل‌کشی انجام ندهید یا تجهیزات متفرقه
را برای تهویه وارد محیط نکنید.
۵. کنترل الکتریسیته ساکن
در فعالیت‌هایی که احتمال ایجاد الکتریسیته ساکن وجود دارد، اقدامات پیش‌بینی‌شده مانند
اتصال زمین و هم‌بندی باید دقیقاً مطابق طراحی و دستورالعمل اجرا شوند.
این اقدامات نباید به شکل تجربی یا با اتصال‌های موقت و نامطمئن انجام شوند.
اگر درباره محل اتصال زمین، روش هم‌بندی یا تجهیزات مورد استفاده مطمئن نیستید،
قبل از شروع کار از مسئول فنی یا فرد مجاز سؤال کنید.
۶. اگر بوی غیرعادی احساس کردید
- کار غیرضروری را متوقف کنید.
- برای پیدا کردن منبع بو، به تجهیزات نزدیک نشوید.
- از ایجاد هرگونه جرقه یا استفاده از تجهیزات غیرمجاز خودداری کنید.
- افراد غیرضروری را از محدوده دور کنید.
- موضوع را طبق مسیر گزارش‌دهی شرکت اطلاع دهید.
- ادامه فعالیت را به تأیید افراد مسئول و طبق دستورالعمل موکول کنید.
۷. هنگام کار در CGS و TBS
در CGS و TBS، تجهیزات فرایندی، خطوط، شیرها، سامانه‌های تزریق و سایر تجهیزات
ممکن است در شرایط مختلف دارای الزامات خاص ایمنی باشند.
کارکنان تازه‌وارد نباید بر اساس ظاهر تجهیزات درباره مجاز بودن یک ابزار یا وسیله تصمیم بگیرند.
قبل از هر فعالیت، دستورالعمل محل، مجوز کار و الزامات مربوط به تجهیزات را رعایت کنید.
۸. هنگام کار در شبکه توزیع
در عملیات شبکه نیز احتمال وجود گاز یا بخارات قابل اشتعال باید جدی گرفته شود.
استفاده از ابزار و تجهیزات، حفاری، برشکاری یا سایر فعالیت‌ها باید طبق روش اجرایی،
ارزیابی خطر و مجوزهای لازم انجام شود.
۹. نقش پیمانکار
پیمانکار پیش از شروع کار باید بداند در چه محدوده‌ای فعالیت می‌کند، چه خطراتی در محل وجود دارد
و چه تجهیزاتی مجاز هستند. پیمانکار نباید تجهیزات برقی، فن، کابل یا ابزار متفرقه را
بدون تأیید وارد محدوده خطر کند.
چک‌لیست کوتاه
☐ می‌دانم در محل کار چه محدودیت‌هایی برای منابع اشتعال وجود دارد.
☐ تجهیزات برقی مورد استفاده برای محل، مجاز و تأییدشده هستند.
☐ از وسایل برقی متفرقه برای تهویه یا روشنایی استفاده نمی‌کنم.
☐ مسیرهای تهویه و دریچه‌های مربوطه مسدود نیستند.
☐ در صورت مشاهده نقص تهویه، آن را گزارش می‌کنم.
☐ عملیات گرم را بدون مجوز و کنترل‌های لازم شروع نمی‌کنم.
☐ منابع حرارتی و سطوح داغ کنترل شده‌اند.
☐ الزامات اتصال زمین و هم‌بندی محل را می‌شناسم.
☐ برای اتصال زمین یا هم‌بندی از روش‌های حدسی استفاده نمی‌کنم.
☐ در صورت افزایش غیرعادی بو، برای پیدا کردن منبع به تجهیزات نزدیک نمی‌شوم.
☐ شرایط غیرعادی را سریع گزارش می‌کنم.
☐ افراد غیرضروری را از محدوده مشکوک دور نگه می‌دارم.
☐ قبل از شروع کار، الزامات مجوز کار و دستورالعمل محل را بررسی می‌کنم.
پیام کلیدی نهایی
در محیط دارای خطر اشتعال، هیچ جرقه‌ای «کوچک و بی‌اهمیت» نیست.
تهویه سالم، کنترل منابع اشتعال و کنترل الکتریسیته ساکن سه بخش مهم از پیشگیری هستند؛
اما هیچ‌کدام جایگزین دستورالعمل، مجوز کار و کنترل‌های مهندسی محل نمی‌شوند.
برای یک نیروی تازه‌وارد، مهم‌ترین مهارت این نیست که خودش بتواند تمام خطرات فنی
یک انبار یا ایستگاه گاز را تحلیل کند. مهم‌تر این است که بداند
چه چیزی را نباید روشن کند، چه چیزی را نباید دستکاری کند و چه شرایطی را باید فوراً گزارش دهد.
اگر بوی غیرعادی، خرابی تهویه، تجهیز برقی نامناسب، عملیات گرم بدون مجوز یا وضعیت مشکوک
در زمینه الکتریسیته ساکن مشاهده کردید، کار را عادی تلقی نکنید.
توقف، فاصله گرفتن، جلوگیری از ایجاد منبع اشتعال و گزارش سریع، رفتار ایمن است.
سوالات ارزیابی
- کدام مورد می‌تواند در محیط دارای بخارات قابل اشتعال، منبع اشتعال باشد؟الف) فقط شعله بازب) فقط سیگار
ج) جرقه، سطح داغ، تجهیزات نامناسب و سایر منابع اشتعال
د) هیچ‌کدام
- اگر سیستم تهویه انبار دچار نقص شود، آیا می‌توان برای رفع مشکل یک فن برقی معمولی وارد انبار کرد؟ چرا؟پاسخ کوتاه:
……………………………………………………………………………….. - دو نمونه از فعالیت‌هایی را نام ببرید که ممکن است نیازمند کنترل عملیات گرم باشند.پاسخ کوتاه:
……………………………………………………………………………….. - چرا کنترل الکتریسیته ساکن در محل‌هایی که احتمال حضور بخارات قابل اشتعال وجود دارد اهمیت دارد؟پاسخ کوتاه:
……………………………………………………………………………….. - اگر در انبار ادورانت افزایش غیرعادی بو احساس کردید، اولین اقدامات ایمن شما چیست؟پاسخ کوتاه:
………………………………………………………………………………..
تمرین عملی
تمرین «شکار منابع جرقه»
با همراهی مسئول مربوطه، یک بازدید کوتاه و کنترل‌شده از محیط انبار یا محدوده عملیاتی
انجام دهید. هدف تمرین، شناسایی و گزارش است؛ نه دستکاری تجهیزات.
در طول بازدید، بدون لمس یا تغییر تجهیزات، موارد زیر را بررسی کنید:
- سه وسیله یا تجهیزی را که ممکن است در صورت نامناسب بودن به منبع اشتعال تبدیل شوند، شناسایی کنید.
- بررسی کنید آیا مسیرهای تهویه یا دریچه‌های مربوطه با کالا و تجهیزات مسدود شده‌اند.
- محل انجام عملیات گرم یا نقاطی را که در صورت انجام تعمیرات ممکن است نیازمند مجوز کار باشند، مشخص کنید.
- محل و روش پیش‌بینی‌شده برای اتصال زمین و هم‌بندی را از مسئول مربوطه بپرسید؛
خودتان هیچ اتصال یا تغییری انجام ندهید. - یک سناریو فرضی طراحی کنید:
«اگر همین حالا بوی غیرعادی ادورانت در این محل افزایش پیدا کند، چه کاری انجام نمی‌دهید
و چه کسی را مطلع می‌کنید؟»
خروجی تمرین:
حداقل سه خطر بالقوه، اقدام کنترلی موجود و یک اقدام اصلاحی پیشنهادی را ثبت کنید.
هدف تمرین:
تقویت توانایی تشخیص منابع اشتعال و شرایط نامناسب تهویه، بدون اینکه فرد تازه‌وارد
وارد عملیات فنی یا دستکاری تجهیزات شود.
جمع‌بندی یک‌خطی برای آموزش بدو ورود:
تهویه را دستکاری نکن، منبع جرقه ایجاد نکن، الکتریسیته ساکن را جدی بگیر و هر شرایط غیرعادی را گزارش کن.
“`
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.