خاموشکنندههای دستی و اطفای حریق مقدماتی؛ راهنمای بدو ورود
خلاصه مقاله؛ شاید فقط ۳۰ ثانیه برای تصمیمگیری فرصت داشته باشید!
وقتی شعله کوچکی کنار یک تجهیز برقی، موتور، تابلو یا مواد قابل اشتعال دیده میشود، اولین واکنش بسیاری از افراد این است که سریع به سمت خاموشکننده بروند. اما هر خاموشکنندهای برای هر حریقی مناسب نیست و مهمتر از آن، هر حریق کوچکی الزاماً حریقی نیست که شما باید شخصاً با آن مقابله کنید.
در محیطهای شرکت گاز مانند CGS، TBS، شبکه توزیع شهری و انبار ادورانت، شناخت نوع حریق، انتخاب خاموشکننده مناسب، اعلام سریع حادثه، حفظ مسیر خروج و تشخیص مرز بین «اطفای مقدماتی» و «تخلیه محل» اهمیت زیادی دارد.
این مقاله به شما یاد میدهد که چه زمانی از خاموشکننده دستی استفاده کنید، چه زمانی استفاده نکنید و چگونه در صورت آموزش و مجاز بودن، یک حریق بسیار محدود و در مرحله اولیه را ایمنتر کنترل کنید.
مقدمه کوتاه
خاموشکننده دستی یکی از تجهیزات اولیه مقابله با حریق است که برای کنترل حریقهای کوچک و در مراحل اولیه طراحی شده است.
استفاده از آن جایگزین سامانههای اعلام و اطفای حریق، تجهیزات ثابت یا نیروهای تخصصی آتشنشانی نیست.
در محیط شرکت گاز، ممکن است با حریق تجهیزات برقی، روغن و مواد قابل اشتعال، یا در شرایط خاص با حریق ناشی از گاز مواجه شوید.
بنابراین شناخت نوع حریق قبل از انتخاب خاموشکننده یک اصل مهم ایمنی است.
سناریوی واقعی
فرض کنید در یک TBS بوی سوختگی و سپس دود از قسمت یک تابلو برق مشاهده میشود.
یکی از کارکنان تازهوارد سریعاً به سمت خاموشکننده میرود و قصد دارد در تابلو را باز کند تا مستقیماً روی شعله احتمالی ماده خاموشکننده پاشیده شود.
اینجا چند سؤال مهم مطرح است:
- آیا برق تابلو قطع شده است؟
- آیا فرد آموزش لازم برای استفاده از خاموشکننده را دارد؟
- آیا خاموشکننده مناسب برای حریق تجهیزات برقی در دسترس است؟
- آیا مسیر خروج فرد باز و ایمن است؟
- آیا حریق هنوز کوچک و محدود است یا در حال گسترش است؟
اگر دود شدید، شعله گسترده، حرارت زیاد یا خطر انتشار حریق وجود داشته باشد، اولویت با اعلام حادثه، هشدار به افراد، ترک ایمن محل و اجرای برنامه اضطراری است؛ نه تلاش برای قهرمانانه خاموش کردن حریق.
در سناریویی دیگر، فرض کنید در انبار ادورانت نشتی و ریزش ماده رخ داده و در نزدیکی آن یک منبع اشتعال ایجاد شده است.
در این شرایط، نزدیک شدن بدون ارزیابی خطر میتواند فرد را در معرض آتش، دود و مواد شیمیایی قرار دهد.
نوع ماده، شرایط تهویه، اندازه حریق و دستورالعمل اضطراری محل باید در تصمیمگیری لحاظ شود.
خطرات اصلی
۱. انتخاب اشتباه خاموشکننده
خاموشکنندهها برای انواع مختلف حریق طراحی شدهاند.
استفاده از ماده خاموشکننده نامناسب میتواند باعث بیاثر شدن عملیات یا حتی افزایش خطر شود.
برای مثال، در مورد تجهیزات برقی، انتخاب خاموشکننده باید بر اساس نوع حریق، وضعیت برق و مشخصات درجشده روی خاموشکننده انجام شود.
۲. تلاش برای اطفای حریق بزرگ
خاموشکننده دستی برای کنترل حریق محدود و اولیه است.
اگر حریق در حال گسترش است، دود شدید ایجاد شده، حرارت زیاد است یا مسیر خروج در معرض خطر قرار گرفته، نزدیک شدن میتواند بسیار خطرناک باشد.
خط قرمز:
اگر برای رسیدن به حریق یا استفاده از خاموشکننده مجبور میشوید از میان دود، شعله یا مسیر ناایمن عبور کنید، برای اطفای دستی وارد آن محدوده نشوید.
۳. قرار گرفتن بین حریق و مسیر خروج
هنگام استفاده از خاموشکننده باید همیشه امکان عقبنشینی و خروج وجود داشته باشد.
اگر حریق بین شما و مسیر خروج قرار بگیرد، وضعیت بسیار خطرناک میشود.
۴. حریق تجهیزات برقی
در حریقهای مرتبط با تجهیزات برقی، خطر برقگرفتگی در کنار خطر آتش وجود دارد.
بنابراین قطع انرژی، در صورت امکان و طبق روشهای مجاز، و استفاده از خاموشکننده مناسب اهمیت دارد.
۵. حریق گاز
در مورد حریق ناشی از گاز، خاموش کردن شعله بدون کنترل منبع گاز میتواند شرایط بسیار خطرناکی ایجاد کند؛ زیرا گاز آزادشده ممکن است در محیط جمع شود و سپس با یک منبع اشتعال دوباره شعلهور شود.
بنابراین خاموش کردن شعله گاز بدون قطع و کنترل ایمن منبع گاز، اقدام ساده و عمومی نیست و باید مطابق دستورالعمل اضطراری، صلاحیت فرد و شرایط واقعی حادثه تصمیمگیری شود.
۶. دود و محصولات احتراق
حتی زمانی که شعله کوچک است، دود حاصل از حریق ممکن است برای تنفس خطرناک باشد.
برای مشاهده یا اطفای حریق نباید صورت و بدن را در معرض دود قرار داد.
۷. حریق مواد و تجهیزات انبار
در انبار ادورانت و سایر انبارها ممکن است انواع مواد و تجهیزات در کنار یکدیگر وجود داشته باشند.
شناخت مواد موجود، برچسبها و برگه اطلاعات ایمنی مواد و رعایت فاصله ایمن هنگام واکنش به حادثه اهمیت دارد.
خطاهای رایج
- شروع اطفای حریق بدون اعلام حادثه.
- استفاده از خاموشکننده بدون بررسی نوع حریق.
- نزدیک شدن بیش از حد به شعله.
- ایستادن به شکلی که مسیر خروج پشت سر فرد نباشد.
- باز کردن درِ تابلو یا تجهیز بدون توجه به خطر برق و انرژی باقیمانده.
- خاموش کردن شعله گاز و رها کردن منبع نشت گاز.
- استفاده از خاموشکنندهای که فشار، پلمب، شیلنگ یا وضعیت ظاهری آن مناسب نیست.
- تلاش برای مقابله با حریق در شرایط دود زیاد یا حرارت شدید.
- استفاده از چند خاموشکننده به شکل همزمان بدون هماهنگی و بدون توجه به ایمنی افراد.
- بازگشت به محل بلافاصله پس از خاموش شدن شعله.
- نادیده گرفتن احتمال شعلهوری مجدد.
- قرار دادن تجهیزات و کالاها مقابل خاموشکنندهها و مسدود کردن دسترسی به آنها.
یکی از خطرناکترین برداشتها:
«شعله کوچیکه، پس حتماً خودم میتونم خاموشش کنم.»
اندازه شعله تنها معیار تصمیمگیری نیست. نوع ماده، دود، حرارت، انرژی موجود، جهت باد یا جریان هوا، مسیر خروج و احتمال گسترش حریق نیز باید در نظر گرفته شود.
رفتار درست و اقدام عملی
قاعده ساده برای واکنش اولیه:
اعلام حریق → ارزیابی سریع → حفظ مسیر خروج → انتخاب خاموشکننده مناسب → اطفای مقدماتی فقط در صورت ایمن بودن → ترک محل در صورت تشدید خطر
۱. ابتدا اعلام کنید
اگر حریق یا دود مشاهده کردید، موضوع را طبق روش اضطراری محل فوراً اعلام کنید.
اگر آژیر یا سامانه اعلام حریق وجود دارد، طبق دستورالعمل از آن استفاده کنید.
اطفای حریق نباید باعث شود فرد، اعلام حادثه و اطلاعرسانی به مسئولان مربوطه را فراموش کند.
۲. شرایط را سریع ارزیابی کنید
قبل از نزدیک شدن، چند سؤال را از خود بپرسید:
- چه چیزی در حال سوختن است؟
- حریق کوچک و محدود است یا در حال گسترش؟
- آیا دود زیاد وجود دارد؟
- آیا مسیر خروج کاملاً باز است؟
- آیا خطر انفجار یا انتشار گاز وجود دارد؟
- آیا خاموشکننده مناسب در دسترس است؟
- آیا من آموزش لازم برای استفاده از آن را دارم؟
۳. خاموشکننده مناسب را انتخاب کنید
خاموشکنندهها ممکن است با مواد مختلفی مانند آب، پودر خشک، دیاکسیدکربن یا سایر مواد طراحی شده باشند.
انتخاب باید بر اساس کلاس حریق و اطلاعات درجشده روی خاموشکننده انجام شود.
نکته آموزشی مهم:
هرگز فقط بر اساس رنگ ظاهری خاموشکننده تصمیم نگیرید.
نوع ماده خاموشکننده، کاربرد، محدودیتها و کلاس حریق باید از روی برچسب و دستورالعمل مربوطه مشخص شود.
۴. روش پایه استفاده از خاموشکننده
برای فردی که آموزش عملی استفاده از خاموشکننده را دیده است، ترتیب عمومی استفاده به شکل زیر آموزش داده میشود:
- ضامن یا پین ایمنی را آزاد کنید.
- نازل یا شیلنگ را به سمت پایه حریق بگیرید،
نه صرفاً به سمت قسمت بالایی شعله. - اهرم را فشار دهید تا ماده خاموشکننده خارج شود.
- نازل را به شکل کنترلشده روی پایه حریق حرکت دهید و شرایط را زیر نظر داشته باشید.
این مراحل تنها زمانی قابل اجرا هستند که حریق در مرحله اولیه باشد، خاموشکننده مناسب باشد، فرد آموزش دیده باشد و مسیر خروج ایمن باقی مانده باشد.
۵. فاصله ایمن را حفظ کنید
از فاصلهای که برای خاموشکننده و نوع حریق مناسب است شروع کنید و بدون نزدیک شدن غیرضروری عملیات را انجام دهید.
در صورت تغییر شرایط، گسترش شعله یا افزایش دود، عملیات را متوقف کرده و از محل خارج شوید.
۶. در حریق تجهیزات برقی
در صورت مشاهده حریق در تابلو یا تجهیزات برقی، فرد تازهوارد نباید برای قطع برق یا باز کردن تابلو بهصورت خودسرانه اقدام کند.
قطع انرژی باید توسط فرد مجاز و طبق روش ایمنی مربوطه انجام شود.
خاموشکننده مناسب تجهیزات برقی نیز باید مطابق برچسب و دستورالعمل انتخاب شود.
۷. در حریق گاز
اگر حریق مربوط به گاز است، خاموش کردن شعله بهتنهایی هدف اصلی نیست.
کنترل منبع گاز، ایزولاسیون مناسب و جلوگیری از تجمع گاز اهمیت اساسی دارد.
هرگونه اقدام برای بستن شیر یا ایزوله کردن سیستم باید توسط فرد دارای صلاحیت و مطابق دستورالعمل انجام شود.
فرد تازهوارد نباید برای کمک، شیرهای عملیاتی را بهصورت خودسرانه دستکاری کند.
۸. در انبار ادورانت
در صورت وقوع حریق یا ریزش همراه با آتش در محدوده انبار ادورانت، اولویت با اعلام حادثه، دور شدن از محدوده خطر، جلوگیری از حضور افراد غیرضروری و اجرای برنامه واکنش اضطراری سایت است.
ماده خاموشکننده مناسب باید بر اساس اطلاعات ماده، برچسب و دستورالعمل اضطراری محل انتخاب شود.
در صورت وجود دود یا بخارات خطرناک، نزدیک شدن بدون تجهیزات و آموزش مناسب ممنوع است.
۹. چه زمانی فوراً محل را ترک کنیم؟
اگر یکی از شرایط زیر وجود دارد، اطفای دستی را ادامه ندهید:
- حریق در حال گسترش است.
- دود زیاد یا دید محدود شده است.
- حرارت شدید است.
- مسیر خروج در معرض حریق قرار گرفته است.
- منبع یا نوع ماده در حال سوختن مشخص نیست.
- خطر انفجار یا انتشار گاز وجود دارد.
- خاموشکننده مناسب در دسترس نیست.
- فرد آموزش لازم برای استفاده از خاموشکننده را ندارد.
- پس از یک تلاش کوتاه، حریق کنترل نشده است.
در این شرایط، فاصله بگیرید، دیگران را هشدار دهید و طبق برنامه واکنش اضطراری عمل کنید.
چکلیست کوتاه
☐ محل و نحوه اعلام حریق در محل کارم را میدانم.
☐ محل قرارگیری خاموشکنندههای دستی را میشناسم.
☐ میدانم هر خاموشکننده برای هر نوع حریقی مناسب نیست.
☐ برچسب و مشخصات خاموشکننده را قبل از استفاده بررسی میکنم.
☐ میدانم مسیر خروج باید هنگام اطفای مقدماتی باز و قابل دسترس باشد.
☐ برای اطفای حریق وارد محدوده دود یا حرارت شدید نمیشوم.
☐ در حریق تجهیزات برقی، خطر برقگرفتگی را در نظر میگیرم.
☐ در حریق گاز، خاموش کردن شعله را بدون توجه به منبع گاز انجام نمیدهم.
☐ شیرهای گاز و تجهیزات عملیاتی را بدون صلاحیت و مجوز دستکاری نمیکنم.
☐ اگر حریق گسترش پیدا کند، اطفا را متوقف و محل را ترک میکنم.
☐ بعد از اطفا نیز احتمال شعلهوری مجدد را جدی میگیرم.
☐ دسترسی به خاموشکنندهها را با کالا، ابزار یا تجهیزات مسدود نمیکنم.
پیام کلیدی نهایی
«خاموشکننده برای نجات جان است، نه برای قهرمانبازی.»
حریق کوچک، خاموشکننده مناسب، فرد آموزشدیده و مسیر خروج ایمن؛ اگر این شرایط وجود ندارد، اولویت با اعلام حادثه و ترک محل است.
در محیط شرکت گاز، واکنش صحیح به حریق فقط به معنی دانستن نحوه کار با کپسول نیست.
تشخیص خطر، اعلام سریع، انتخاب صحیح، حفظ مسیر خروج و دانستن زمان توقف بخش مهمتری از ایمنی است.
بهخصوص در CGS، TBS و شبکه توزیع، وجود گاز و تجهیزات تحت فشار میتواند شرایط حریق را پیچیدهتر کند.
در انبار ادورانت نیز وجود مواد شیمیایی، ظروف و تجهیزات مرتبط، ضرورت رعایت دستورالعملهای اختصاصی محل را بیشتر میکند.
اگر تازهوارد هستید، مهمترین نکته این است:
در حریق، اول جان خود و دیگران را حفظ کنید؛ سپس فقط در محدودهای که آموزش، تجهیزات، شرایط و دستورالعمل اجازه میدهد، برای اطفای مقدماتی اقدام کنید.
سوالات ارزیابی
- چرا هر خاموشکننده دستی برای هر نوع حریقی مناسب نیست؟
پاسخ:
…………………………………………………………………………………… - چهار شرط مهمی را نام ببرید که قبل از تلاش برای اطفای مقدماتی باید وجود داشته باشد.
پاسخ:
…………………………………………………………………………………… - اگر حریق تجهیزات برقی در یک TBS مشاهده شود، چرا فرد تازهوارد نباید بهصورت خودسرانه تابلو را باز یا برق را قطع کند؟
پاسخ:
…………………………………………………………………………………… - چرا خاموش کردن شعله در یک حریق ناشی از گاز، بدون کنترل منبع گاز میتواند خطرناک باشد؟
پاسخ:
…………………………………………………………………………………… - سه نشانه را نام ببرید که نشان میدهد باید اطفای دستی را متوقف کرده و محل را ترک کنید.
پاسخ:
……………………………………………………………………………………
تمرین عملی
تمرین «کپسول را بردارم یا محل را ترک کنم؟»
یکی از سناریوهای زیر را انتخاب کنید و تصمیم خود را توضیح دهید:
- دود و شعله کوچک از یک تجهیز برقی در TBS دیده میشود و مسیر خروج کاملاً باز است.
- در CGS حریق در نزدیکی یک تجهیز گازی ایجاد شده و شعله در حال گسترش است.
- در انبار ادورانت، ریزش ماده همراه با ایجاد شعله مشاهده شده و دود در محیط در حال افزایش است.
- در محوطه عملیاتی، شعله کوچک دیده میشود اما نوع ماده در حال سوختن مشخص نیست.
برای سناریوی انتخابشده، به پنج سؤال پاسخ دهید:
- اولین اقدام شما چیست؟
- آیا باید حادثه را اعلام کنید؟ چگونه؟
- آیا استفاده از خاموشکننده مناسب است؟ چرا؟
- چه عاملی باعث میشود عملیات اطفا را متوقف کنید؟
- مسیر خروج شما کجاست؟
توجه:
این تمرین برای تصمیمگیری و آموزش است.
بدون آموزش عملی و مجوز مربوطه، برای تمرین به حریق واقعی نزدیک نشوید و خاموشکننده یا تجهیزات عملیاتی را دستکاری نکنید.
آموزش عملی استفاده از خاموشکننده باید در محیط کنترلشده و توسط مربی صلاحیتدار انجام شود.
جمعبندی برای آموزش بدو ورود
حریق را زود اعلام کن، نوع خطر را بشناس، خاموشکننده مناسب را انتخاب کن و فقط زمانی برای اطفای مقدماتی اقدام کن که مسیر خروج ایمن باشد و شرایط تحت کنترل باقی بماند.
“`
2 دیدگاه
به گفتگوی ما بپیوندید و دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.
دیدگاهتان را بنویسید لغو پاسخ
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.
ضمن عرض سلام ، استاد گرامی محتوی مقالات عالی و گاه بی نقص شما بنده رو ترغیب میکنه که گاها یک مقاله رو چند بار مطالعه کنم در این بین یک خلا وجود داره و اون اینه که ای کاش متن مقالات به صورت pdf در سایت موجود بود که قابل دانلود کردن و حتی قابلیت ترویج محتوای مقاله رو ( البته با رعایت اصول امانت داری و ذکر نام مولف ) به دوستان می داد ، با سپاس
سلام همراه عزیز آقای سلیمانی
خستگی مان در رفت!
انشالله به زودی