زون‌بندی خطر و مرزهای ورود: الزامات نواحی Zone 0/1/2

خلاصه سریع (برای سرپرست شیفت و HSE)

• Zone 0 (منطقه مداوم): فضایی که اتمسفر انفجاری گاز یا بخار به‌صورت دائمی یا مکرر وجود دارد (مثل داخل مخازن هگزان یا اتانول).
• Zone 1 (منطقه احتمالی در کار عادی): فضایی که احتمال حضور اتمسفر انفجاری در کارکرد عادی شیفت وجود دارد (مثل اطراف شیرهای تخلیه و ونت‌ها).
• Zone 2 (منطقه مشکوک به شرایط غیرعادی): فضایی که اتمسفر انفجاری در کار عادی محتمل نیست و اگر رخ دهد، بسیار کوتاه است (مثل اطراف فلنج‌ها و پمپ‌ها در سالن‌های مجهز به تهویه).
• تجهیزات ضدجرقه (Ex): تجهیزات برقی و مکانیکی که طراحی شده‌اند تا در این نواحی منبع جرقه ایجاد نکنند.
• قانون طلایی: تجهیز با سطح حفاظت بالا می‌تواند در نواحی کم‌خطرتر استفاده شود، اما هرگز برعکس آن مجاز نیست.

هشدار ایمنی

این مقاله هیچ‌گونه دستورالعمل عملیاتی خطرناک یا روش دور زدن سیستم‌های حفاظتی را آموزش نمی‌دهد.
تمرکز کاملاً روی اصول مهندسی طبقه‌بندی نواحی، تشخیص خطاهای رایج در سایت‌های ایرانی، و الزامات مدیریتی و نظارتی برای پیشگیری از حوادث فاجعه‌بار است.

هدف‌های یادگیری

• شناخت دقیق تعاریف استاندارد Zone 0 و Zone 1 و Zone 2 بر اساس مرجع IEC 60079-10-1.
• درک مفاهیم سطح حفاظت تجهیزات (EPL) و تطبیق آن‌ها با نواحی خطر.
• بررسی سناریوهای واقعی در صنایع ایران پیرامون خطرات ورود تجهیزات غیراستاندارد.
• تشخیص نقش کنترل‌های پیشگیرانه (Prevention) و کاهش پیامد (Mitigation) در مرزهای خطر.
• آمادگی برای مطالعه مقالات بعدی از جمله الکتریسیته ساکن و Earthing/Bonding و تجهیزات ضدجرقه (Ex).

• Zone 0: فضایی که در آن اتمسفر انفجاری گاز یا بخار به‌صورت مداوم، برای مدت طولانی یا مکرر حضور دارد. نمونه بارز آن فضای فوقانی و داخل مخازن نگهداری هگزان یا اتانول است که همیشه با بخار اشباع شده است.
• Zone 1: فضایی که احتمال دارد اتمسفر انفجاری در طول کارکرد عادی شیفت رخ دهد (گاه‌گاه). این زون معمولاً شعاع چندمتری اطراف دهانه ونت‌های تخلیه مخازن یا ایستگاه‌های پر کردن بشکه‌ها را در بر می‌گیرد.
• Zone 2: فضایی که حضور اتمسفر انفجاری در کارکرد عادی محتمل نیست و اگر رخ دهد، فقط برای مدت کوتاهی باقی می‌ماند. این محیط شامل پیرامون فلنج‌ها، شیرهای صنعتی و پمپ‌های فرآیندی در سالن‌های با تهویه مناسب است.

سناریوی واقعی در صنعت ایران

در یک واحد روغن‌کشی با هگزان، تکنسین ابزار دقیق برای بررسی خطای یک ترانسمیتر فشار در Zone 1، از تلفن همراه شخصی خود برای عکس‌برداری از صفحه نمایشگر استفاده می‌کند. زنگ خوردن ناگهانی گوشی یا جرقه کلیدهای آن در محیطی که رهایش جزئی گاز رخ داده بود، منجر به اشتعال سریع بخار هگزان و سوختگی شدید اپراتور شد.

اقدامات پیشگیرانه (Prevention)

• تابلوگذاری و رنگ‌بندی دقیق مرزهای زون‌ها در سایت برای آگاهی تمامی پرسنل و پیمانکاران شیفت.
• بازرسی‌های سرزده و سخت‌گیرانه واحد حراست و HSE برای جلوگیری از ورود وسایل الکترونیکی غیراستاندارد به داخل باتری‌پلت‌فرم‌ها.
• تعمیر و نگهداری پیشگیرانه سیستم‌های تهویه مکانیکی و دمنده‌ها تا Zone 2 به Zone غیرخطرناک تبدیل نشود یا به Zone 1 ارتقا نیابد.

اقدامات کاهش پیامد (Mitigation)

• نصب سیستم‌های گازسنجی ثابت در مرز زون‌ها با قابلیت قطع اضطراری برق غیر Ex (ESD برقی).
• استفاده از دیوارهای ضد انفجار و سیستم‌های اطفای حریق اتوماتیک در مجاورت تجهیزات حساس Zone 1.

• آیا نقشه‌های به‌روز زون‌بندی خطر (Hazardous Area Classification) در اتاق کنترل و ورودی سالن‌ها نصب شده است؟
• آیا پرسنل شیفت و تعمیرات پیش از ورود به نواحی Zone 1 و 2 آموزش‌های لازم را دیده‌اند و تجهیزات فردی ضدجرقه دارند؟
• آیا تمامی چراغ‌ها، کلیدها، و تابلوهای برق داخل نواحی خطر دارای پلاک معتبر Ex هستند؟
• آیا گیت‌های ورودی سایت مانع ورود تلفن همراه، فندک و ابزار غیرضدجرقه به نواحی عملیاتی می‌شوند؟
• آیا وضعیت آب‌بندی و گسکت‌های تابلوهای برق Ex دوره‌ای بازرسی می‌شوند؟

• اعتقاد به اینکه «کار من ۵ دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد»: توجیه اپراتور برای بردن گوشی یا ابزار معمولی به Zone 1 برای یک بازدید سریع.
• خرابی درب‌های ضدحریق و گلندهای تابلو برق: بستن نامناسب درب تابلوهای Ex یا استفاده از گلندهای معمولی که خاصیت ضدشعله را نابود می‌کند.
• عدم به‌روزرسانی نقشه‌های زون‌بندی: تغییرات پایپینگ یا افزودن شیرهای جدید بدون بازنگری در نقشه‌های Hazardous Area.
• نادیده گرفتن نقش تهویه: خاموش کردن دمنده‌ها در سالن‌های باتری یا موتورخانه‌های آمونیاک و تصور اینکه زون تغییری نمی‌کند.

1. چندگزینه‌ای: بر اساس استاندارد IEC 60079-10-1، فضای داخلی یک مخزن حاوی مایع قابل اشتعال که همیشه با بخار اشباع است، چه نام دارد؟الف) Zone 2ب) Zone 1

   ج) Zone 0

   د) منطقه غیرخطرناک (Non-Hazardous)

2. چندگزینه‌ای: کدام سطح حفاظت تجهیزات (EPL) برای نصب در نواحی Zone 0 الزامی است؟الف) Gcب) Gb

   ج) Ga

   د) تجهیزات برقی معمولی بدون پلاک Ex

3. سناریو محور: در یک واحد تقطیر اتانول، تعمیرکار به دلیل عجله برای بستن یک فلنج در Zone 1، از دریل شارژی معمولی (غیرضدجرقه) استفاده می‌کند. اپراتور شیفت مانع او می‌شود. توجیه فنی و ایمنی اپراتور را بر اساس ریسک جرقه و زون‌بندی شرح دهید.
4. سناریو محور: موتورخانه آمونیاک یک سردخانه صنعتی به دلیل خرابی سیستم تهویه مکانیکی با تجمع موضعی گاز مواجه شده است. با اینکه تجهیزات برقی سالن برای Zone 2 طراحی شده بودند، سرپرست شیفت دستور تخلیه و قطع برق اضطراری صادر می‌کند. دلیل این تصمیم از نظر مدیریت ریسک چیست؟
5. چندگزینه‌ای: نصب تجهیز با سطح حفاظت Ga در کدام زون‌ها مجاز است؟الف) فقط Zone 0ب) فقط Zone 2

   ج) Zone 0، Zone 1 و Zone 2

   د) هیچ‌کدام

6. تسک عملی: وضعیت تابلوی برق اصلی واقع در یکی از واحدهای فرآیندی کارخانه خود را از نظر داشتن پلاک Ex، سلامت گلندها و انطباق با زون محل بررسی کرده و دو اقدام اصلاحی پیشنهاد دهید.