پایش و نظارت بر عملکرد ایمنی پیمانکاران (شرکت‌های ثالث)
داشتن قرارداد بی‌نقص و آموزش بدو ورود عالی، متضمن ایمنی در کف سایت نیست. در پالایشگاه‌های پارس جنوبی، انحراف از استانداردها (Normalization of Deviance) به دلیل فشار وحشتناک تولید و زمان رخ می‌دهد. نظارت بر عملکرد ایمنی پیمانکاران (Contractor HSE Performance Monitoring) به معنای قدم زدن بازرس در سایت و مچ‌گیری نیست؛ بلکه یک فرآیند سیستماتیک جمع‌آوری داده، پایش شاخص‌های پیشرو، کنترل فعالیت‌های هم‌زمان (SIMOPS) و اعمال اهرم‌های قراردادی برای اصلاح مسیر پیمانکار پیش از وقوع فاجعه است.
در مقاله قبلی، اهمیت مدیریت انطباق پیمانکاران با استانداردهای HSE کارفرما و تدوین «سند پیوند» را بررسی کردیم. اما روی کاغذ ماندن این توافقات، نقطه آغاز بحران است. چرخه حیات مدیریت پیمانکار در فاز اجرا، نیازمند یک سیستم پایش زنده است تا مشخص شود آیا الزامات سیستم مجوز کار (PTW) و جداسازی انرژی (LOTO) در شیفت شب و روزهای تعطیل نیز رعایت می‌شوند یا خیر.
گذر از نظارت منفعلانه به پایش پیشگیرانه
بسیاری از سیستم‌های نظارتی کارفرمایان، رویکردی منفعلانه (Passive) دارند. آن‌ها منتظر می‌مانند تا حادثه‌ای رخ دهد و سپس با بررسی شاخص‌های پسرو (Lagging Indicators) مانند نرخ حوادث (TRIR)، عملکرد پیمانکار را زیر سوال ببرند. بر اساس راهنمای IOGP، این رویکرد در مدیریت ایمنی شرکت‌های ثالث (Third-party Companies) کاملاً مردود است.
پایش اثربخش باید بر پایه شاخص‌های پیشرو (Leading Indicators) بنا شود. ناظران HSE کارفرما و مدیران پروژه باید داده‌هایی نظیر کیفیت جلسات ایمنی پیش از کار (Toolbox Meeting)، تعداد بازرسی‌های مشترک، نرخ گزارش‌دهی شبه‌حوادث (Near Miss) توسط پرسنل پیمانکار، و درصد بسته شدن به موقع اقدامات اصلاحی (Corrective Actions) را به صورت هفتگی تحلیل کنند.
اگر یک پیمانکار EPC در طول یک ماه اجرای عملیات سنگین پایپینگ، هیچ گزارش شبه‌حادثه‌ای ثبت نکرده است، این نشان‌دهنده عملکرد عالی او نیست؛ بلکه نشانه پنهان‌کاری، ترس سازمانی و شکست سیستم گزارش‌دهی است که باید بلافاصله توسط تیم نظارتی کارفرما ممیزی شود.
مدیریت فعالیت‌های هم‌زمان (SIMOPS) و سیاه‌چاله پیمانکاران جزء
در پروژه‌های تعمیرات اساسی (Turnaround/Overhaul)، بزرگترین ریسک فرآیندی ناشی از تداخل کاری پیمانکاران مختلف است. تیمی در حال رادیوگرافی (NDT) است، در حالی که در طبقه فوقانی، تیم دیگری مشغول داربست‌بندی یا سندبلاست است. نظارت بر SIMOPS مهم‌ترین وظیفه عملیاتی تیم مدیریت پروژه و HSE کارفرماست.
در این میان، پیمانکاران جزء (Subcontractors) به عنوان حلقه مفقوده نظارت عمل می‌کنند. پیمانکار اصلی معمولاً سیستم‌های کنترلی خود را روی نیروهای مستقیم خود اعمال می‌کند و نظارت بر شرکت‌های خدماتی دست‌دوم رها می‌شود. الزام قراردادی کارفرما باید این باشد: خطای پیمانکار جزء، مستقیماً خطای پیمانکار اصلی محسوب شده و جریمه‌ها به صورت تضامنی اعمال می‌گردد.
در روزهای پایانی اورهال پالایشگاه گاز، زمانی که فشار برای بازگرداندن واحد به مدار تولید (Start-up) به اوج می‌رسد، نظارت‌ها به شدت افت می‌کند. پیمانکاران برای جبران تأخیرها، رویه‌های صدور پرمیت را بای‌پس کرده و تست‌های گاز (Gas Testing) را به صورت صوری انجام می‌دهند. چشم‌پوشی ناظر کارفرما از این تخلفات به بهانه «تسریع در راه‌اندازی»، زمینه را برای حوادث مرگبار Process Safety فراهم می‌کند. توقف کار (Stop Work) در این شرایط، نشان‌دهنده بلوغ مدیریتی سازمان است.
جدول فنی: ساختار پایش و ارزیابی عملکرد حین اجرا
| مرحله نظارت | ریسک HSE | مسئول اصلی | کنترل مورد نیاز / اهرم پایش | شاخص ارزیابی (KPI) | پیامد عدم انطباق |
|---|---|---|---|---|---|
| نظارت روزانه عملیاتی | تداخل فعالیت‌ها (SIMOPS) و نقض LOTO | مسئول محوطه (Area Authority) / ناظر HSE | حضور در محل و تطبیق شرایط سایت با مندرجات PTW | درصد پرمیت‌های دارای مغایرت میدانی | انفجار ناشی از کار گرم در مجاورت خطوط گازدار |
| ممیزی سیستماتیک | صوری بودن جلسات ایمنی و آموزش‌های روزانه | مدیر پروژه / رئیس HSE کارفرما | ممیزی تصادفی از مستندات و مصاحبه با کارگران (TBM) | نرخ انطباق درک کارگر با خطرات ثبت‌شده در JSA | بروز خطای انسانی به دلیل عدم آگاهی از خطرات |
| پایش اقدامات اصلاحی | تکرار تخلفات یکسان توسط پیمانکار | تیم مدیریت قرارداد / نظارت عالیه | بررسی روند اجرای دستورکارهای اصلاحی (CAR) | درصد اقدامات اصلاحی بسته‌نشده در موعد مقرر | تبدیل شدن شرایط ناایمن به یک روال پذیرفته‌شده |
سناریوی تمرین میدانی: تقاطع مرگبار داربست و رادیوگرافی
نوع فعالیت پیمانکار: عملیات پرتونگاری صنعتی (Radiography) توسط پیمانکار جزء و عملیات بازکردن داربست توسط پیمانکار اصلی در شیفت شب اورهال.
وضعیت قرارداد و شرایط سایت: شیفت شب در یکی از فازهای عسلویه. تیم رادیوگرافی در حال چشمه‌گذاری است. هم‌زمان در پلتفرم فوقانی، تیمی در حال باز کردن لوله‌های داربست هستند. پرمیت هر دو گروه توسط بهره‌بردار صادر شده، اما ماتریس تداخل فعالیت‌ها (SIMOPS Matrix) به درستی چک نشده است.
تخلف یا انحراف مشاهده‌شده: ناظر HSE در گشت شبانه متوجه می‌شود هیچ‌گونه نواربندی و هشدار صوتی برای عملیات رادیوگرافی در طبقات بالا وجود ندارد. از سوی دیگر، داربست‌بندها خطر سقوط اشیاء (Dropped Objects) بر روی تیم رادیوگرافی ایجاد کرده‌اند.
ریسک ایجادشده: خطر پرتوگیری شدید (Overexposure) برای داربست‌بندها و خطر مرگ ناشی از سقوط لوله داربست بر روی تکنسین رادیوگرافی.
مسئولیت کارفرما و پیمانکار: صادرکننده پرمیت کارفرما در بررسی تداخلات مقصر است. سرپرستان هر دو پیمانکار نیز به دلیل عدم بررسی شرایط محیطی پیش از شروع کار (عدم اجرای پویای JSA) تخلف درجه یک مرتکب شده‌اند.
تصمیم مورد انتظار ناظر HSE: اعمال فوری حق توقف کار (Stop Work Authority) برای هر دو گروه. تخلیه منطقه و ایجاد شعاع ایمن پرتونگاری. احضار سرپرست شیفت بهره‌برداری و سرپرستان پیمانکار.
اقدام اصلاحی و جریمه: ابطال هر دو پرمیت. کسر از صورت‌وضعیت پیمانکار اصلی به دلیل عدم نظارت بر پیمانکار جزء. اصلاح فرآیند صدور پرمیت شیفت شب با الزام امضای ناظر ارشد ایمنی برای کارهای هم‌زمان.
جمع‌بندی فنی و ارتباط با گام بعدی
نظارت بر ایمنی پیمانکاران، مدیریتِ تعارض بین «سرعت اجرای کار» و «کیفیت اجرای استانداردها» است. کارفرما باید از طریق پایش مستمر شاخص‌های پیشرو، ممیزی‌های میدانی بدون اطلاع قبلی و اعمال قاطعانه جرایم قراردادی، به پیمانکار ثابت کند که ایمنی یک انتخاب نیست، بلکه شرط بقا در پروژه است. خروجی این نظارت‌ها، تولید حجم عظیمی از داده‌های رفتاری است که باید تحلیل شوند.
چگونه می‌توان از این داده‌های نظارتی استفاده کرد تا به جای اعمال زور، خودِ کارگران پیمانکار به رعایت ایمنی ترغیب شوند؟ پاسخ این سوال در روانشناسی ایمنی نهفته است. برای درک چگونگی مهندسی رفتار کارگران، مقاله بعدی ما را با عنوان مدیریت فرهنگ ایمنی رفتاری (BBS) در تیم‌های پیمانکاری به دقت مطالعه کنید.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.