ارزیابی نهایی عملکرد HSE پیمانکاران در پایان پروژه

ارزیابی نهایی عملکرد ایمنی، نقطه تلاقی مهندسی، مدیریت پروژه و امور قراردادهاست. بر اساس راهنمای CCPS Contractor Safety Guidelines، ارزیابی پیمانکار نباید یک فرم نظرسنجی ذهنی باشد. این ارزیابی باید بر اساس داده‌های قطعی جمع‌آوری‌شده در طول اجرای کار، از جمله نرخ حوادث، میزان انطباق با سیستم مجوز کار (PTW) و کیفیت جلسات روزانه استخراج شود.

متأسفانه در بسیاری از پروژه‌های تعمیرات اساسی (Turnaround/Overhaul)، به محض پایان فاز اجرایی و در مرحله برچیدن کارگاه (Demobilization)، نظارت‌های HSE به شدت افت می‌کند. کارفرما برای تسریع در راه‌اندازی واحد، صورت‌وضعیت قطعی پیمانکار را بدون اخذ مفاصاحساب نهایی HSE تأیید می‌کند. این نقطه، زمان مرگِ چرخه بهبود مستمر (Continuous Improvement) است.

چرخه حیات پیمانکار؛ از مناقصه تا درس‌آموخته‌ها

همان‌طور که در ابتدای این مسیر آموزشی تأکید شد، سفر یک پیمانکار از پیش‌صلاحیت پیمانکار (Contractor Prequalification) آغاز می‌شود. ارزیابی نهایی (Close-out Evaluation) در واقع تأمین‌کننده خوراک اطلاعاتی برای مناقصات بعدی است. اگر پیمانکاری در طول یک پروژه EPC دائماً الزامات جداسازی انرژی (LOTO) را نقض کرده باشد، این سابقه باید در سیستم ثبت شود.

ارزیابی عملکرد ایمنی پیمانکار (Contractor HSE Performance Indicator) باید به صورت وزنی (Weighted) محاسبه شود. اتکای صرف به شاخص‌های پسرو (Lagging Indicators) مانند نرخ حوادث (TRIR) گمراه‌کننده است. پیمانکاری که حوادث خود را پنهان کرده تا رکورد صفر حادثه داشته باشد، نباید نمره کامل دریافت کند.

طبق استانداردهای ISO 45001 و IOGP، کارفرما باید شاخص‌های پیشرو (Leading Indicators) نظیر مشارکت در مشاهده رفتار ایمن (Behavior Based Safety – BBS)، کیفیت آموزش بدو ورود (Safety Induction Training) و درصد رفع مغایرت‌های ممیزی (NCR Close-out Rate) را به عنوان معیار اصلی بلوغ ایمنی پیمانکار در نظر بگیرد.

مدیریت ریسک در فاز برچیدن کارگاه (Demobilization)

فاز ترخیص پیمانکار، خود آبستن ریسک‌های ناشناخته است. خستگی مفرط نیروها، فشار برای تخلیه سریع سایت و عدم تمرکز به دلیل پایان قرارداد (Human Factors)، این مرحله را به شدت مستعد حادثه می‌کند. الزامات HSE کارفرما باید تصریح کند که هیچ تجهیزی بدون صدور پرمیت خروج و تأیید پاک‌سازی محیط (Housekeeping) حق خروج از مجتمع را ندارد.

در این مرحله، جلسه نهایی ارزیابی ریسک (Close-out Meeting) باید با حضور مدیر پروژه پیمانکار و رؤسای HSE برگزار شود. در این جلسه، گزارش حوادث پیمانکار، روند تخلفات ثبت‌شده در جلسات ایمنی پیش از کار (Toolbox Meeting) و درس‌آموخته‌های پروژه به صورت رسمی به پیمانکار ابلاغ شده و در پرونده او بایگانی می‌گردد.

فرآیند تسویه‌حساب مالی باید به صورت قراردادی به امضای چک‌لیست ترخیص HSE مشروط شود. اعمال جرایم معوقه قراردادی، کسر هزینه‌های تخریب محیط زیست یا تجهیزات ایمنی مفقودشده کارفرما، باید در آخرین صورت‌وضعیت مالی لحاظ گردد تا مفهوم مدیریت پیامد (HSE Performance Management) تحقق یابد.

جدول فنی: ماتریس ارزیابی و ترخیص نهایی پیمانکار

سناریوی تمرین میدانی: گروکشی در آزادسازی ضمانت‌نامه

نوع فعالیت پیمانکار: عملیات عایق‌کاری گرم و سرد (Insulation) در فازهای پالایشگاهی طی یک قرارداد یک‌ساله.

وضعیت قرارداد و شرایط سایت: قرارداد به پایان رسیده و واحد به بهره‌بردار تحویل شده است. پیمانکار برای دریافت مفاصاحساب نهایی و آزادسازی ۱۰٪ سپرده حسن انجام کار به امور مالی مراجعه کرده است. فرم‌ها برای امضا به واحد HSE ارسال می‌شود.

تخلف یا انحراف مشاهده‌شده: در بررسی پرونده پیمانکار مشخص می‌شود که او دارای ۳ اخطار کتبی عمده (Major NCR) به دلیل استفاده از داربست‌های تأییدنشده (تگ قرمز) است که هیچ‌کدام پاسخ داده نشده‌اند (عدم انجام اقدامات اصلاحی). همچنین گزارش یک حادثه LTI به صورت ناقص رها شده است.

ریسک ایجادشده: امضای فرم تسویه‌حساب در این شرایط، به معنای تأیید عملکرد یک پیمانکار متخلف و ارسال پیام ضعف سیستماتیک از سوی کارفرماست.

مسئولیت کارفرما و پیمانکار: پیمانکار موظف به بستن تمام عدم‌انطباق‌ها پیش از خروج است. کارشناس HSE کارفرما مسئول بررسی و تطبیق مستندات پیش از امضای نهایی است.

تصمیم مورد انتظار ناظر HSE: توقف فرآیند تسویه‌حساب. امتناع از امضای فرم ترخیص نهایی. احضار مدیرعامل یا نماینده تام‌الاختیار پیمانکار جهت برگزاری جلسه Close-out.

اقدام اصلاحی و جریمه: اعمال مستقیم جرایم مالی مربوط به NCRهای باز از سپرده حسن انجام کار. ثبت وضعیت “مشروط” (Conditional) برای این شرکت در وندور لیست منطقه ویژه اقتصادی، به طوری که حضور آن‌ها در مناقصه بعدی منوط به ارائه برنامه بهبود ایمنی باشد.

معیار ارزیابی عملکرد: ثبت نهایی نمره عملکرد HSE پیمانکار در سیستم جامع کارفرما به عنوان مبنای ارزیابی پیش‌صلاحیت آتی.

جمع‌بندی کلان آموزشی دسته «ایمنی پیمانکاران»

ایمنی پیمانکاران با حضور بازرس HSE در سایت ایجاد نمی‌شود، بلکه نتیجه مدیریت یکپارچه در کل چرخه قرارداد است. ما این مسیر را از پیش‌شرایط ایمنی در مناقصات آغاز کردیم، از هزارتوی آموزش، نظارت بر SIMOPS، روانشناسی رفتاری (BBS) و برخوردهای انضباطی عبور کردیم و در نهایت به ارزیابی و مستندسازی پایان پروژه رسیدیم.

مدیریت ایمنی پیمانکار (Contractor Safety Management) زمانی در صنایع گاز ایران به بلوغ می‌رسد که کارفرما بپذیرد ایمنی، یک بوروکراسی قابل برون‌سپاری نیست. انتخاب صحیح، تعریف شفاف الزامات، آموزش میدانی، نظارت قاطعانه و در نهایت، ارزیابی بی‌رحمانه و داده‌محور در پایان کار، تنها راهکاری است که می‌تواند نرخ بالای حوادث مرگبار پیمانکاری را در تأسیسات پرخطر مهار کند.