شناخت شبکه توزیع گاز؛ لوله فولادی، پلی‌اتیلن و ریسک‌های کلیدی
ممکن است لوله گاز را نبینید، اما زیر پای شما باشد. یک حفاری چند متر آن‌طرف‌تر از یک ساختمان، یک عملیات عمرانی در خیابان یا حتی یک تغییر ساده در مسیر کار می‌تواند به خط گاز آسیب بزند؛ به‌خصوص اگر فرد نداند کدام خطوط فولادی هستند، کدام خطوط پلی‌اتیلن‌اند و مهم‌تر از همه، خط گاز دقیقاً کجا قرار دارد.
خلاصه:
شبکه توزیع گاز فقط مجموعه‌ای از لوله‌های زیر زمین نیست؛ یک سامانه به‌هم‌پیوسته شامل خطوط، شیرها، اتصالات، ایستگاه‌های تقلیل فشار، تجهیزات کنترل فشار و انشعابات است.
لوله فولادی و لوله پلی‌اتیلن رفتار، روش اتصال و ریسک‌های متفاوتی دارند. اما یک اصل درباره هر دو مشترک است: قبل از حفاری، خاک‌برداری، برش، سوراخ‌کاری یا هر عملیات عمرانی، محل و وضعیت خط گاز باید طبق روش اجرایی و اطلاعات معتبر مشخص شود.
این آموزش برای کارکنان تازه‌وارد، نیروهای عملیاتی کم‌تجربه و پیمانکاران جدید تهیه شده است تا هنگام حضور در ایستگاه‌های تقلیل فشار و اندازه‌گیری گاز (CGS)، ایستگاه‌های تقلیل فشار (TBS)، شبکه توزیع شهری و انبار ادورانت، شناخت اولیه و کاربردی از ساختار شبکه و خطرات مرتبط با آن داشته باشند.
سناریوی واقعی
یک پیمانکار برای اجرای عملیات عمرانی در حاشیه یک خیابان وارد محدوده کار می‌شود. قرار است برای اجرای یک پایه یا کانال تأسیساتی، بخشی از زمین حفاری شود.
روی نقشه‌ای که در اختیار کارگر قرار گرفته، چند تأسیسات زیرزمینی مشخص شده؛ اما مسیر یک خط گاز با فاصله کمی از محل حفاری قرار دارد.
کارگر تصور می‌کند چون محل دقیق لوله مشخص نیست، می‌تواند بیل مکانیکی را وارد محدوده کند و بعد اگر به مانعی برخورد کرد، کار را متوقف کند.
چند دقیقه بعد، بیل به یک لوله زیرزمینی برخورد می‌کند.
در این لحظه دیگر موضوع فقط «خسارت به یک لوله» نیست. اگر خط آسیب دیده باشد، احتمال خروج گاز، تشکیل مخلوط قابل اشتعال و ایجاد حادثه جدی وجود دارد.
برخورد ابزار حفاری با خط گاز، زمان مناسبی برای تصمیم‌گیری درباره «این لوله گاز هست یا نه» نیست. شناخت مسیر تأسیسات باید قبل از شروع عملیات انجام شود.
سناریوی مشابهی ممکن است در داخل ایستگاه اتفاق بیفتد؛ مثلاً نیروی تازه‌وارد مسیر یک خط را اشتباه تشخیص دهد و تصور کند یک شیر یا خط متعلق به بخش دیگری از سیستم است. نتیجه می‌تواند تغییر ناخواسته شرایط فشار یا قطع گاز یک بخش از تأسیسات باشد.
خطرات اصلی
۱. آسیب مکانیکی به خط گاز
حفاری، خاک‌برداری، شمع‌کوبی، سوراخ‌کاری، اجرای فونداسیون، عبور ماشین‌آلات سنگین و عملیات عمرانی می‌توانند به خطوط زیرزمینی آسیب وارد کنند.
خطر فقط مربوط به برخورد مستقیم نیست. فشار مکانیکی، نشست زمین یا اجرای نادرست عملیات نیز می‌تواند به خط آسیب برساند.
۲. نشت گاز پس از آسیب به خط
آسیب به لوله یا اتصال می‌تواند باعث خروج گاز شود. بسته به محل و شرایط، گاز ممکن است در فضای باز منتشر شود یا وارد حفره‌ها، ساختمان‌ها، کانال‌ها و فضاهای محدود شود.
در این شرایط، ایجاد یک منبع اشتعال می‌تواند پیامد بسیار جدی داشته باشد.
۳. خوردگی در خطوط فولادی
لوله‌های فولادی در برابر خوردگی نیازمند حفاظت و پایش مناسب هستند. آسیب پوشش، شرایط محیطی، رطوبت و نقص در سامانه حفاظت خوردگی می‌توانند احتمال آسیب به خط را افزایش دهند.
بنابراین یک خط فولادی ممکن است از بیرون ظاهراً سالم به نظر برسد، اما وضعیت واقعی آن باید بر اساس برنامه‌های بازرسی و پایش مشخص شود.
۴. آسیب به لوله پلی‌اتیلن
لوله‌های پلی‌اتیلن در شبکه‌های توزیع کاربرد گسترده‌ای دارند و ویژگی‌های متفاوتی نسبت به فولاد دارند.
این لوله‌ها در برابر بعضی عوامل خوردگی فلزی آسیب‌پذیر نیستند، اما این به معنی «ضدآسیب» بودن آن‌ها نیست. ضربه، حفاری، کشش، خم‌کردن نامناسب، آسیب به اتصالات و شرایط نصب نامناسب می‌تواند باعث ایجاد مشکل شود.
«پلی‌اتیلن است، پس اگر بیل به آن بخورد مشکلی ندارد.»این تصور کاملاً نادرست است. پلی‌اتیلن هم یک خط گاز تحت فشار است و آسیب به آن می‌تواند منجر به نشت گاز شود.
۵. اشتباه در تشخیص مسیر شبکه
در شبکه شهری، مسیر واقعی خط باید بر اساس نقشه‌ها، علائم، اطلاعات تأسیسات و روش‌های مورد تأیید مشخص شود. اتکا به حافظه یا حدس می‌تواند خطرناک باشد.
۶. خطرات اطراف شیرهای شبکه
شیرهای شبکه برای کنترل و ایزوله کردن بخش‌های مختلف استفاده می‌شوند. دستکاری یک شیر بدون شناخت اثر آن روی شبکه ممکن است باعث قطع گاز مشترکان، تغییر شرایط فشار یا ایجاد وضعیت عملیاتی نامطلوب شود.
۷. خطر در CGS و TBS
در CGS و TBS علاوه بر خطوط ورودی و خروجی، مجموعه‌ای از شیرها، رگولاتورها، تجهیزات اندازه‌گیری، سامانه‌های حفاظتی و خطوط فرعی وجود دارد.
برای نیروی بدو ورود، یکی از مهم‌ترین خطرات اشتباه گرفتن مسیرها و تجهیزات و انجام عملیات بدون شناخت وضعیت سیستم است.
۸. خطرات در انبار ادورانت
در انبار ادورانت نیز ممکن است خطوط، مخازن، تجهیزات انتقال و اتصالات وجود داشته باشند. ضربه، نشتی، آسیب مکانیکی و جابه‌جایی نادرست تجهیزات باید جدی گرفته شود.
خطاهای رایج
- شروع حفاری بدون مشخص کردن مسیر خط: این یکی از مهم‌ترین خطاهای پیمانکاران در محیط‌های شهری است.
- اعتماد به نقشه قدیمی: نقشه باید معتبر و مطابق رویه سازمانی باشد؛ تغییرات شبکه ممکن است در نقشه‌های قدیمی ثبت نشده باشد.
- اعتماد به نشانه‌های ظاهری: وجود یا نبود تابلو، دریچه یا نشانه سطحی به‌تنهایی برای تعیین دقیق مسیر خط کافی نیست.
- استفاده از بیل مکانیکی در محدوده حساس بدون رعایت روش اجرایی: عملیات مکانیکی باید بر اساس الزامات ایمنی و فاصله‌های مجاز تعیین‌شده در دستورالعمل محل انجام شود.
- تکیه بر حافظه: «آخرین بار خط اینجا بود» روش قابل قبولی برای تعیین مسیر شبکه نیست.
- دستکاری شیر بدون هماهنگی: حتی اگر شیر به‌ظاهر ساده باشد، تغییر وضعیت آن می‌تواند روی بخش دیگری از شبکه اثر بگذارد.
- اشتباه گرفتن لوله فولادی و پلی‌اتیلن: شناخت جنس لوله مهم است، اما نباید باعث شود یکی از آن‌ها کم‌خطر تصور شود.
- فرض اینکه خط بدون گاز است: حتی در شرایطی که تصور می‌کنید خط از سرویس خارج است، وضعیت آن باید طبق روش ایزولاسیون و تأیید مسئول مربوطه مشخص شود.
- ادامه کار پس از برخورد ابزار با خط: حتی اگر نشتی فوری مشاهده نشود، ادامه عملیات بدون بررسی می‌تواند خطرناک باشد.
- بی‌توجهی به تغییر شرایط زمین: نشست، خاک‌برداری مجاور یا عملیات عمرانی می‌تواند وضعیت مکانیکی اطراف خط را تغییر دهد.
رفتار درست و اقدام عملی
قبل از ورود به محدوده شبکه
نیروی تازه‌وارد باید ابتدا محیط را بشناسد:
- مسیرهای اصلی شبکه را از روی مدارک معتبر شناسایی کند.
- محل شیرهای اصلی و تجهیزات قابل مشاهده را بشناسد.
- تفاوت کلی لوله فولادی و پلی‌اتیلن را بداند.
- محدوده کاری خود را مشخص کند.
- از مسئول مربوطه درباره خطرات اختصاصی محل سؤال کند.
- مسیر خروج اضطراری و روش گزارش حادثه را بداند.
لوله فولادی را چگونه بشناسیم؟
لوله فولادی از جنس فولاد است و در بخش‌هایی از شبکه و تأسیسات گاز مورد استفاده قرار می‌گیرد. اتصال، حفاظت در برابر خوردگی، پوشش و روش‌های بازرسی آن با لوله پلی‌اتیلن متفاوت است.
اما برای نیروی بدو ورود، مهم‌ترین نکته این نیست که بتواند از روی ظاهر همه لوله‌ها جنس آن‌ها را تشخیص دهد؛ بلکه باید بداند تشخیص قطعی باید بر اساس مدارک، علائم و روش مورد تأیید سازمان انجام شود.
لوله پلی‌اتیلن را چگونه بشناسیم؟
پلی‌اتیلن یک ماده پلیمری است که در شبکه توزیع گاز کاربرد دارد. رنگ، قطر و مشخصات لوله می‌تواند بسته به استاندارد و کاربرد متفاوت باشد؛ بنابراین نباید صرفاً از روی رنگ، جنس یا ظاهر، درباره یک خط تصمیم عملیاتی گرفت.
اتصالات پلی‌اتیلن نیز باید با روش‌های مشخص و توسط افراد آموزش‌دیده اجرا و بررسی شوند.
ظاهر لوله برای تصمیم ایمنی کافی نیست.
اگر درباره جنس، وضعیت یا سرویس یک خط مطمئن نیستید، از فرد مسئول یا مدارک معتبر کمک بگیرید.
اگر قرار است حفاری انجام شود
ترتیب کلی ایمن برای نیروی تازه‌وارد این است:
- توقف قبل از شروع: مشخص کنید چه تأسیسات زیرزمینی ممکن است در محدوده وجود داشته باشد.
- بررسی اطلاعات: نقشه‌ها و اطلاعات معتبر تأسیسات بررسی شوند.
- مشخص کردن مسیر: مسیر واقعی تأسیسات طبق روش اجرایی و با تجهیزات یا روش‌های مورد تأیید مشخص شود.
- تعیین محدوده مجاز کار: فاصله‌ها و محدودیت‌های عملیاتی باید طبق دستورالعمل تعیین شوند.
- هماهنگی: شروع عملیات بدون هماهنگی‌های لازم انجام نشود.
- حفاری کنترل‌شده: در محدوده‌های حساس، روش حفاری باید مطابق دستورالعمل و الزامات ایمنی انجام شود.
اگر ابزار حفاری با خط برخورد کرد
اقدام فوری:
کار را متوقف کنید → از محدوده خطر فاصله بگیرید → از ایجاد منبع اشتعال جلوگیری کنید → موضوع را فوراً گزارش کنید → طبق دستورالعمل اضطراری عمل کنید.
اگر نشتی مشاهده یا بوی گاز احساس شد، موضوع را جدی‌تر تلقی کنید و از نزدیک شدن برای بررسی محل آسیب خودداری کنید.
هرگز برای بررسی وضعیت خط، خودسرانه آن را لمس، سوراخ، باز یا دستکاری نکنید.
اگر به یک شیر شبکه رسیدید
اولین سؤال این نیست که «این شیر را می‌توانم ببندم؟» بلکه باید بدانید:
- این شیر متعلق به کدام بخش شبکه است؟
- بستن آن چه بخشی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟
- آیا مجوز و دستور انجام عملیات را دارید؟
- آیا وضعیت شیر مشخص و ثبت شده است؟
اگر پاسخ این پرسش‌ها را نمی‌دانید، به شیر دست نزنید و موضوع را از فرد مسئول پیگیری کنید.
رفتار صحیح در CGS و TBS
در ایستگاه‌ها، قبل از کار روی هر خط یا تجهیز باید بدانید این بخش از سیستم در چه وضعیتی قرار دارد و عملیات شما چه اثری بر جریان گاز دارد.
اگر خط، شیر یا تجهیزی برای شما ناشناخته است، آن را بر اساس حدس شناسایی نکنید.
به‌خصوص در محیط‌های دارای خطوط متعدد، تطبیق نقشه و علائم تجهیز با وضعیت واقعی محل اهمیت زیادی دارد.
رفتار صحیح پیمانکاران
پیمانکار قبل از شروع عملیات عمرانی یا تعمیراتی باید محدوده کاری، تأسیسات موجود، مجوز کار و الزامات ایمنی مرتبط با شبکه گاز را بشناسد.
اگر شرایط واقعی با اطلاعات اولیه متفاوت بود، عملیات باید متوقف و موضوع بررسی شود.
اگر در حین حفاری به چیزی برخورد کردی که نمی‌دانی چیست، آن را مانع کار فرض نکن؛ آن را یک خطر احتمالی فرض کن.
چک‌لیست کوتاه
چک‌لیست شناخت شبکه توزیع برای نیروی بدو ورود☐ می‌دانم شبکه توزیع شامل چه بخش‌هایی است.
☐ محل کلی خطوط، شیرها و تجهیزات مهم محدوده کاری را می‌شناسم.
☐ تفاوت کلی لوله فولادی و پلی‌اتیلن را می‌دانم.
☐ می‌دانم ظاهر لوله برای تشخیص قطعی جنس و وضعیت آن کافی نیست.
☐ قبل از حفاری، مسیر تأسیسات زیرزمینی را طبق روش اجرایی مشخص می‌کنم.
☐ به نقشه قدیمی یا حافظه افراد به‌تنهایی اعتماد نمی‌کنم.
☐ بدون مجوز و هماهنگی، شیرهای شبکه را تغییر وضعیت نمی‌دهم.
☐ اگر ابزار حفاری با خط برخورد کند، کار را متوقف و گزارش می‌کنم.
☐ در صورت بوی گاز یا مشاهده نشتی، برای پیدا کردن محل آن وارد محدوده خطر نمی‌شوم.
☐ اگر درباره وضعیت یک خط یا تجهیز مطمئن نیستم، قبل از اقدام از فرد مسئول سؤال می‌کنم.
پیام کلیدی نهایی
شبکه گاز را فقط چیزی که می‌بینید در نظر نگیرید؛ بخش مهمی از آن زیر زمین و خارج از دید شماست.
لوله فولادی یا پلی‌اتیلن بودن، هیچ‌کدام به معنی بی‌خطر بودن خط نیست.
قبل از حفاری، مسیر را بشناس؛ قبل از دستکاری شیر، اثر آن را بدان؛ و اگر به خط آسیب زدی یا بوی گاز احساس کردی، کار را متوقف کن و گزارش بده.
برای نیروی تازه‌وارد، مهم‌ترین مهارت شبکه‌شناسی این نیست که نام همه لوله‌ها و شیرها را حفظ کند؛ بلکه باید یاد بگیرد چه زمانی نباید حدس بزند و چه زمانی باید کار را متوقف کند.
سوالات ارزیابی
- مهم‌ترین اقدام قبل از شروع حفاری در محدوده‌ای که احتمال وجود خط گاز وجود دارد چیست؟الف) شروع حفاری با بیل مکانیکی و توقف در صورت برخورد
ب) بررسی و مشخص کردن مسیر تأسیسات طبق اطلاعات معتبر و روش اجرایی
ج) پرسیدن از کارگر قدیمی بدون بررسی مدارک
د) بررسی رنگ خاک - کدام عبارت درباره لوله پلی‌اتیلن صحیح است؟الف) چون پلی‌اتیلن است، برخورد بیل با آن خطری ندارد
ب) پلی‌اتیلن هیچ‌گاه دچار آسیب نمی‌شود
ج) پلی‌اتیلن نیز یک خط گاز است و آسیب به آن می‌تواند باعث نشت شود
د) فقط خطوط فولادی خطرناک هستند - اگر پیمانکار هنگام حفاری با یک لوله ناشناخته برخورد کند، چه کاری صحیح است؟الف) ادامه حفاری تا مشخص شدن جنس لوله
ب) ضربه زدن به لوله برای تشخیص آن
ج) توقف کار و گزارش موضوع برای شناسایی و بررسی ایمن
د) بریدن لوله و ادامه کار - آیا یک نیروی تازه‌وارد می‌تواند برای رفع مشکل، شیر شبکه را بدون هماهنگی ببندد؟الف) بله، اگر شیر کوچک باشد
ب) بله، اگر تصور کند شیر مربوط به همان بخش است
ج) خیر؛ تغییر وضعیت شیر باید طبق دستور و هماهنگی انجام شود
د) فقط در ساعات اداری مجاز نیست - اگر پس از آسیب احتمالی به خط، بوی گاز احساس شود، اقدام مناسب چیست؟الف) نزدیک شدن برای پیدا کردن محل نشتی
ب) آزمایش نشتی با شعله
ج) توقف کار، فاصله گرفتن، جلوگیری از ایجاد منبع اشتعال و اطلاع‌رسانی طبق دستورالعمل
د) ادامه حفاری برای پیدا کردن لوله
تمرین عملی پیشنهادی
تمرین «این خط چیست؟»مربی یک محدوده واقعی و ایمن از شبکه یا ایستگاه را انتخاب کند و بدون آنکه پاسخ را در ابتدا اعلام کند، از کارآموز بخواهد موارد زیر را شناسایی کند:
- کدام خطوط اصلی در محدوده وجود دارند؟
- کدام بخش‌ها فولادی و کدام بخش‌ها پلی‌اتیلن هستند؟
- شیرهای اصلی کجا قرار دارند؟
- کدام تجهیزات نباید بدون مجوز دستکاری شوند؟
- اگر قرار باشد در این محدوده حفاری انجام شود، قبل از شروع چه اقداماتی باید انجام شود؟
- اگر حین کار بوی گاز احساس شود، اولین واکنش چیست؟
تمرین سناریویی: مربی به کارآموز بگوید: «پیمانکار هنگام حفاری به یک لوله برخورد کرده، اما هنوز بوی گاز احساس نمی‌شود.»
کارآموز باید توضیح دهد که آیا ادامه کار مجاز است و چه اقداماتی باید انجام شود.
معیار قبولی: کارآموز باید بتواند به‌صورت واضح بگوید: ادامه حفاری متوقف می‌شود، تجهیز یا خط دستکاری نمی‌شود، وضعیت گزارش می‌شود و بررسی توسط افراد مجاز و طبق روش اجرایی انجام می‌گیرد.
تکلیف آموزشی: کارآموز پس از بازدید با مربی، یک نقشه ساده از محدوده آموزشی خود تهیه کند و روی آن محل تقریبی خطوط اصلی، شیرها، CGS/TBS، نقاط حساس و مسیرهای دسترسی را مشخص کند. سپس برای سه نقطه از نقشه بنویسد: «اگر قرار باشد در این محل حفاری یا تعمیر انجام شود، مهم‌ترین خطر چیست و قبل از شروع کار چه چیزی باید بررسی شود؟»
نکته مهم برای مربی و مسئول آموزش
این مقاله برای لایه ۱؛ بدو ورود و آشنایی تهیه شده است و جایگزین دستورالعمل‌های اجرایی، مجوز حفاری، دستورالعمل کار در حریم خطوط گاز، نقشه‌های مصوب شبکه، الزامات پیمانکاران یا آموزش تخصصی جوش و اتصال لوله نیست.
در آموزش عملی، تفاوت لوله فولادی و پلی‌اتیلن، نحوه شناسایی خطوط، حریم‌های مجاز، روش‌های مشخص کردن مسیر تأسیسات زیرزمینی و الزامات حفاری باید مطابق استانداردها و دستورالعمل‌های مصوب شرکت گاز مربوطه به کارآموز آموزش داده شود.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.