کار در ارتفاع؛ اجرای ایمن با نردبان، داربست و تجهیزات مهار سقوط
مقدمه کوتاه: در محیط‌های شرکت گاز، بسیاری از کارهای تعمیراتی، بازرسی، رنگ‌آمیزی، کابل‌کشی، نصب تجهیزات و دسترسی به شیرها و ادوات در ارتفاع انجام می‌شوند. اما یک اشتباه ساده در انتخاب نردبان، بستن نادرست داربست یا استفاده غلط از تجهیزات مهار سقوط می‌تواند یک کار چنددقیقه‌ای را به حادثه‌ای جدی تبدیل کند.
در کار در ارتفاع، «بلند بودن محل کار» تنها مسئله نیست. محل استقرار، وسیله دسترسی، وضعیت نردبان یا داربست، امکان سقوط، مهار فرد، سقوط ابزار و وجود تجهیزات و خطوط گاز در اطراف همگی باید قبل از شروع کنترل شوند. اگر وسیله دسترسی مناسب نیست، راه‌حل ایمن این نیست که کارگر خودش را بیشتر به سمت جلو بکشد؛ باید روش دسترسی اصلاح شود.
سناریوی واقعی؛ «فقط دو دقیقه کار داریم»
یک پیمانکار برای تعمیر یا تنظیم یک تجهیز در محدوده یک ایستگاه تقلیل فشار گاز (TBS) وارد سایت می‌شود. محل تجهیز کمی بالاتر از سطح دسترسی معمول قرار دارد.
نردبان موجود کوتاه است. کارگر برای اینکه سریع‌تر کار را تمام کند، آن را روی سطحی که کاملاً تراز نیست قرار می‌دهد و برای رسیدن به تجهیز، بدن خود را از محور نردبان خارج می‌کند.
سرپرست پیمانکار هم با دیدن شرایط می‌گوید:
«مواظب باش، فقط همین یک کار را انجام بده.»
اما همین جمله، کنترل ایمنی محسوب نمی‌شود.
اگر نردبان جابه‌جا شود، پایه آن سر بخورد یا کارگر تعادل خود را از دست بدهد، دیگر فرصت زیادی برای واکنش وجود ندارد. علاوه بر آن، سقوط فرد در مجاورت خطوط، شیرآلات یا تجهیزات ایستگاه می‌تواند پیامدهای بیشتری ایجاد کند.
«کوتاه بودن مدت کار» دلیل حذف کنترل‌های کار در ارتفاع نیست. اگر روش دسترسی نامناسب است، کار باید متوقف شود و وسیله یا روش مناسب انتخاب شود.
خطرات اصلی کار در ارتفاع
۱. سقوط فرد از ارتفاع
اصلی‌ترین خطر، سقوط از لبه، سکو، داربست، نردبان یا سطح کاری است. سقوط ممکن است به‌دلیل لغزش، از دست دادن تعادل، شکستن یا جابه‌جایی وسیله دسترسی و حتی تلاش برای رسیدن به نقطه‌ای خارج از محدوده کاری اتفاق بیفتد.
۲. سقوط نردبان
نردبان ممکن است روی سطح نامناسب، لغزنده یا ناپایدار قرار گرفته باشد. همچنین تکیه‌گاه نامناسب، زاویه نامناسب، باز نشدن کامل نردبان تاشو یا استفاده از نردبان آسیب‌دیده می‌تواند خطر را افزایش دهد.
۳. سقوط یا واژگونی داربست
داربست فقط مجموعه‌ای از لوله‌ها و تخته‌ها نیست. پایداری، مهاربندی، دسترسی، سکوی کار، نرده‌ها، وضعیت کف و اجزای داربست باید توسط فرد صلاحیت‌دار و مطابق الزامات مصوب کنترل شوند.
۴. سقوط ابزار و قطعات
در CGS و TBS، سقوط یک ابزار فقط خطر آسیب به نفرات پایین‌دست نیست؛ ممکن است به تجهیزات حساس، شیرآلات، خطوط یا تجهیزات کنترلی نیز آسیب وارد کند.
۵. برخورد با خطوط و تجهیزات گاز
هنگام نصب یا جابه‌جایی داربست، نردبان و تجهیزات کار در ارتفاع، موقعیت خطوط، شیرها، کابل‌ها و تجهیزات مجاور باید در نظر گرفته شود. برخورد یک وسیله فلزی با تجهیز یا خط می‌تواند پیامد جدی داشته باشد.
۶. برق و سایر انرژی‌ها
در بعضی محل‌ها خطوط یا تجهیزات برق در اطراف محل کار وجود دارند. فاصله ایمن و الزامات کار در مجاورت تجهیزات برق باید مطابق دستورالعمل مربوطه تعیین و کنترل شود.
۷. شرایط محیطی
باد شدید، بارندگی، یخ‌زدگی، سطح خیس، گردوغبار یا کاهش دید می‌تواند شرایط کار در ارتفاع را تغییر دهد. در چنین شرایطی تصمیم ادامه کار باید بر اساس ارزیابی ریسک و دستورالعمل سایت گرفته شود.
خطاهای رایج پیمانکاران در کار در ارتفاع
- استفاده از نردبان به‌عنوان سکوی کار در شرایطی که کار به دو دست آزاد، نیروی زیاد یا زمان طولانی نیاز دارد.
- قرار دادن نردبان روی آجر، بلوک، بشکه، جعبه یا وسایل مشابه برای افزایش ارتفاع.
- کشیدن بدن به طرفین برای رسیدن به تجهیز به‌جای جابه‌جا کردن وسیله دسترسی.
- استفاده از نردبان معیوب با پله شکسته، پایه آسیب‌دیده یا قطعات شل.
- استفاده از داربست بدون کنترل وضعیت آن و بدون اطمینان از آماده بودن آن برای استفاده.
- باز کردن یا تغییر اجزای داربست توسط افراد غیرمجاز برای اینکه تجهیز یا مسیر دسترسی «بهتر جا شود».
- بستن هارنس بدون داشتن نقطه اتصال مناسب.
- استفاده از هر سازه یا لوله به‌عنوان نقطه مهار بدون تأیید صلاحیت آن.
- حمل هم‌زمان ابزار در دست هنگام بالا رفتن از نردبان به‌گونه‌ای که سه نقطه تماس حفظ نشود.
- نبستن ابزار و قطعات کوچک در محل‌هایی که احتمال سقوط آنها وجود دارد.
- شروع کار بدون کنترل محدوده زیر کار.
- ادامه کار با وجود باد، لغزندگی یا تغییر شرایط محیطی فقط برای جلوگیری از تأخیر پروژه.
هارنس پوشیده شده، اما نقطه اتصال مشخص و مناسب وجود ندارد. در این حالت صرفاً پوشیدن تجهیزات حفاظت فردی به معنی «مهار سقوط» نیست. سیستم کامل حفاظت در برابر سقوط باید از نقطه اتصال و اجزای ارتباطی تا روش نجات، به‌صورت یک مجموعه بررسی شود.
رفتار درست و اقدام عملی
مرحله اول؛ قبل از برداشتن نردبان، روش کار را مشخص کن
قبل از شروع، سرپرست پیمانکار باید از خود بپرسد:
- دسترسی به نقطه کار از چه مسیری انجام می‌شود؟
- آیا نردبان برای این کار مناسب است؟
- آیا داربست یا سکوی کاری مناسب‌تری وجود دارد؟
- آیا کارگر باید هر دو دست خود را برای انجام کار استفاده کند؟
- آیا امکان سقوط از لبه یا بازشو وجود دارد؟
- آیا زیر محل کار نفر یا تجهیز حساسی وجود دارد؟
- آیا خطوط گاز، برق یا تجهیزات فرایندی در محدوده کار قرار دارند؟
- اگر فرد سقوط کرد، چگونه و با چه روشی نجات داده می‌شود؟
پاسخ به این پرسش‌ها باید قبل از شروع کار مشخص باشد، نه پس از وقوع مشکل.
مرحله دوم؛ نردبان را درست انتخاب و بازرسی کن
نردبان باید برای نوع کار، ارتفاع و شرایط محیطی مناسب باشد و قبل از استفاده از نظر ظاهری و عملکردی بررسی شود.
به‌خصوص موارد زیر را کنترل کنید:
- پله‌ها و پایه‌ها آسیب ندیده باشند.
- اجزای نردبان شل یا شکسته نباشند.
- سطح پایه‌ها و کف محل لغزنده نباشد.
- نردبان روی سطح پایدار و مناسب قرار گرفته باشد.
- نردبان به شیوه تعیین‌شده در دستورالعمل مهار یا تثبیت شده باشد.
- نوع نردبان برای کار مورد نظر مناسب باشد.
هرگز برای افزایش ارتفاع نردبان را روی جعبه، بلوک، بشکه یا وسیله مشابه قرار ندهید.
مرحله سوم؛ هنگام کار روی نردبان، تعادل را حفظ کن
اگر برای رسیدن به نقطه کار مجبور هستید بدن خود را بیش از محدوده ایمن حرکت دهید، این نشانه خوبی نیست. نردبان را جابه‌جا کنید یا روش دسترسی را تغییر دهید.
ابزار نیز نباید باعث شود فرد هنگام بالا رفتن یا کار کردن تعادل خود را از دست بدهد. برای ابزار و قطعات، از روش حمل یا مهار مناسب استفاده کنید.
مرحله چهارم؛ داربست را مثل یک تجهیز موقت اما جدی ببین
داربست باید توسط افراد دارای صلاحیت مربوطه نصب، تغییر، بازرسی و تأیید شود. کارگر نباید برای رسیدن به محل کار، خودش بخشی از داربست را باز کند یا اجزای آن را جابه‌جا کند.
قبل از استفاده، وضعیت کلی داربست، سکوی کار، دسترسی، نرده‌های حفاظتی، مهاربندی، پایه‌ها و سایر الزامات تعیین‌شده باید کنترل شود.
اگر وضعیت داربست مشخص نیست یا به‌نظر می‌رسد تغییر کرده است، تا زمان بررسی و تأیید مجدد نباید از آن استفاده شود.
مرحله پنجم؛ سیستم مهار سقوط را کامل ببین
در شرایطی که حفاظت جمعی مانند نرده یا سکوی ایمن به‌تنهایی کافی نیست، استفاده از سیستم حفاظت در برابر سقوط باید مطابق ارزیابی ریسک و دستورالعمل مصوب انجام شود.
تجهیزات مورد استفاده ممکن است شامل کمربند یا هارنس تمام‌بدن، رابط‌های مناسب، تجهیزات جذب انرژی و نقطه یا خط مهار تأییدشده باشند؛ اما انتخاب دقیق سیستم باید بر اساس نوع کار و تجهیزات تأییدشده شرکت انجام شود.
قبل از استفاده، تجهیزات را از نظر پارگی، بریدگی، سوختگی، خوردگی، تغییر شکل، خرابی دوخت، آسیب اتصالات و سایر علائم غیرعادی بررسی کنید.
مرحله ششم؛ هر نقطه‌ای محل مهار نیست
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد برای راحتی، قلاب تجهیزات مهار را به نزدیک‌ترین لوله، نرده یا سازه وصل می‌کند.
نقطه اتصال باید برای این منظور طراحی یا تأیید شده باشد. اینکه یک لوله فلزی «محکم به نظر می‌رسد»، به معنی مناسب بودن آن برای مهار سقوط نیست.
مرحله هفتم؛ محدوده زیر کار را کنترل کن
اگر پیمانکار در ارتفاع مشغول باز کردن شیر، تعویض قطعه، کابل‌کشی یا تعمیر تجهیز است، محدوده زیر محل کار باید کنترل شود.
ابزار، پیچ، مهره و قطعات کوچک نیز می‌توانند از ارتفاع سقوط کنند. بنابراین در صورت نیاز، محدوده باید علامت‌گذاری و دسترسی افراد غیرمرتبط محدود شود.
مرحله هشتم؛ شرایط محیطی را دوباره ارزیابی کن
ممکن است کار صبح با شرایط مناسب شروع شود، اما چند ساعت بعد باد، بارندگی یا تغییر عملیات اطراف، شرایط را عوض کند.
در چنین شرایطی سرپرست نباید صرفاً به این دلیل که «کار تقریباً تمام شده» ادامه عملیات را تأیید کند. تغییر شرایط یعنی ارزیابی مجدد.
مرحله نهم؛ در CGS و TBS، فقط خود داربست را نبین
هنگام نصب یا استفاده از داربست در ایستگاه‌های گاز، مسیر خطوط، شیرآلات، تجهیزات تحت فشار، تجهیزات کنترلی و مسیرهای تردد باید هم‌زمان بررسی شوند.
جابجایی یک قطعه داربست بلند یا نردبان فلزی بدون توجه به تجهیزات اطراف می‌تواند باعث برخورد ناخواسته با تأسیسات شود.
مرحله دهم؛ در شبکه شهری، مردم و ترافیک را هم در نظر بگیر
در کارهای ارتفاعی شبکه توزیع، ممکن است محل کار در حاشیه خیابان، مقابل ساختمان یا نزدیک مسیر عبور عابر باشد. بنابراین علاوه بر حفاظت فردی، محدوده کار، مسیر عبور مردم و خودروها و احتمال سقوط ابزار روی افراد باید کنترل شود.
مرحله یازدهم؛ در انبار ادورانت، شرایط ماده را هم وارد ارزیابی کن
اگر کار در ارتفاع در انبار ادورانت انجام می‌شود، تنها خطر سقوط مطرح نیست. احتمال تماس با ظروف، تجهیزات انتقال، بخارات یا مواد قابل اشتعال نیز باید در ارزیابی کار لحاظ شود.
وسیله دسترسی و تجهیزات کار در ارتفاع نباید باعث آسیب به ظروف، خطوط انتقال یا تجهیزات نگهداری ماده شوند. الزامات مربوط به ماده و تجهیزات باید بر اساس دستورالعمل سایت و اطلاعات ایمنی آن رعایت شود.
نقش سرپرست پیمانکار؛ قبل، حین و بعد از کار
قبل از کار
- روش دسترسی و انجام کار را بررسی کند.
- صلاحیت و آموزش افراد را مطابق الزامات پروژه کنترل کند.
- نردبان، داربست و تجهیزات حفاظت در برابر سقوط را بررسی کند.
- خطرات اطراف، خطوط، تجهیزات و مسیر تردد را شناسایی کند.
- مجوزها و کنترل‌های لازم را بررسی کند.
- روش نجات پس از سقوط را مشخص کند.
حین کار
- بررسی کند که تجهیزات همان‌طور که تعیین شده استفاده می‌شوند.
- از تغییر خودسرانه داربست یا سیستم مهار جلوگیری کند.
- محدوده زیر کار را کنترل کند.
- تغییر شرایط محیطی را جدی بگیرد.
- در صورت مشاهده وضعیت ناایمن، کار را متوقف کند.
بعد از کار
- برداشتن تجهیزات موقت به شکل کنترل‌شده انجام شود.
- هیچ قطعه یا ابزار در ارتفاع باقی نماند.
- محل کار برای نفرات و بهره‌برداری ایمن تحویل شود.
- هر نقص یا حادثه نزدیک به وقوع ثبت و گزارش شود.
چک‌لیست کوتاه کار در ارتفاع برای پیمانکار
قبل از شروع:
- ☐ روش دسترسی مناسب انتخاب شده است.
- ☐ نردبان یا داربست سالم و مناسب کار است.
- ☐ محل استقرار وسیله دسترسی پایدار و مناسب است.
- ☐ داربست توسط فرد صلاحیت‌دار بررسی و تأیید شده است.
- ☐ تجهیزات حفاظت در برابر سقوط سالم و مناسب هستند.
- ☐ نقطه اتصال سیستم مهار مشخص و تأیید شده است.
- ☐ محدوده زیر کار کنترل شده است.
- ☐ خطر خطوط گاز، برق و تجهیزات مجاور بررسی شده است.
- ☐ شرایط محیطی مناسب است.
- ☐ روش نجات در شرایط سقوط مشخص است.
حین کار:
- ☐ فرد برای رسیدن به نقطه کار بیش از حد از نردبان یا سکو خارج نمی‌شود.
- ☐ ابزار و قطعات به شکل مناسب مهار شده‌اند.
- ☐ اجزای داربست بدون مجوز جابه‌جا یا باز نمی‌شوند.
- ☐ محدوده زیر کار همچنان کنترل شده است.
- ☐ تغییر شرایط محیطی یا عملیاتی بررسی می‌شود.
در صورت مشاهده وضعیت ناایمن:
- ☐ کار متوقف می‌شود.
- ☐ فرد در معرض خطر به محل امن منتقل می‌شود.
- ☐ علت وضعیت بررسی می‌شود.
- ☐ وسیله یا روش کار اصلاح می‌شود.
- ☐ ادامه کار فقط پس از برقراری کنترل‌های لازم انجام می‌شود.
پیام کلیدی نهایی
در کار در ارتفاع، «فقط چند دقیقه» وجود ندارد؛ یا روش دسترسی و حفاظت مناسب است، یا کار آماده شروع نیست.
نردبان سالم روی سطح نامناسب، نردبان کوتاه برای کار بلند، داربست بدون تأیید، هارنس بدون نقطه مهار مناسب و ابزار بدون کنترل سقوط، هیچ‌کدام به‌تنهایی یک سیستم ایمن محسوب نمی‌شوند.
برای پیمانکار: اگر وسیله مناسب نیست، کار را با ابتکار شخصی ادامه نده؛ روش دسترسی را اصلاح کن.
برای سرپرست: فقط به پوشیدن هارنس یا وجود داربست نگاه نکن؛ کل سیستم کار را کنترل کن.
برای نیروی اجرایی: اگر برای رسیدن به تجهیز مجبور شدی خودت را بیش از حد بکشانی یا وضعیتت را ناپایدار کنی، این علامت توقف و اصلاح روش است.
سؤالات ارزیابی یادگیری
۱. اگر نردبان برای رسیدن به نقطه کار کوتاه باشد، کدام اقدام صحیح است؟
- الف) قرار دادن نردبان روی بلوک برای افزایش ارتفاع
- ب) کشیدن بدن به سمت تجهیز
- ج) انتخاب وسیله یا روش دسترسی مناسب‌تر
- د) درخواست از همکار برای نگه داشتن نردبان و ادامه کار
پاسخ صحیح: ج
۲. کدام مورد درباره هارنس و سیستم مهار سقوط صحیح است؟
- الف) پوشیدن هارنس به‌تنهایی کافی است
- ب) هر لوله فلزی می‌تواند نقطه مهار باشد
- ج) سیستم مهار باید شامل نقطه اتصال مناسب و اجزای تأییدشده باشد
- د) فقط در پایان کار باید تجهیزات مهار بررسی شوند
پاسخ صحیح: ج
۳. اگر وضعیت داربست پس از یک تغییر یا جابه‌جایی مشخص نباشد، چه باید کرد؟
- الف) اگر کارگر باتجربه باشد می‌تواند استفاده کند
- ب) تا بررسی و تأیید مجدد، از آن استفاده نشود
- ج) فقط یک نفر از داربست استفاده کند
- د) سرعت کار افزایش پیدا کند تا زودتر تمام شود
پاسخ صحیح: ب
۴. چرا محدوده زیر محل کار باید کنترل شود؟
- الف) فقط برای زیبایی محل کار
- ب) برای جلوگیری از سقوط ابزار و قطعات روی افراد یا تجهیزات
- ج) فقط برای جلوگیری از ورود پیمانکاران دیگر
- د) چون داربست نباید دیده شود
پاسخ صحیح: ب
۵. اگر شرایط محیطی هنگام کار در ارتفاع تغییر کند، سرپرست چه اقدامی باید انجام دهد؟
- الف) چون کار شروع شده، ادامه دهد
- ب) فقط به کارگر بگوید مراقب باشد
- ج) شرایط را دوباره ارزیابی و در صورت نیاز کار را متوقف یا روش را اصلاح کند
- د) زمان کار را کوتاه کند و بدون کنترل ادامه دهد
پاسخ صحیح: ج
تمرین عملی؛ «نردبان را کجا می‌گذاری؟»
سناریوی آموزشی:
در یک TBS، پیمانکار باید یک تجهیز در ارتفاع را بررسی کند. نزدیک‌ترین وسیله، یک نردبان است؛ اما سطح زیر نردبان کاملاً مناسب نیست و در محدوده کار نیز چند خط و تجهیز وجود دارد. کارگر می‌گوید:
«فقط پنج دقیقه طول می‌کشد.»
از کارآموز بخواهید قبل از شروع کار به این پرسش‌ها پاسخ دهد:
- آیا همین نردبان را می‌توان استفاده کرد؟ چرا؟
- چه چیزهایی باید قبل از استقرار نردبان بررسی شوند؟
- آیا می‌توان برای افزایش ارتفاع، زیر نردبان وسیله‌ای قرار داد؟
- آیا وجود هارنس به‌تنهایی مشکل را حل می‌کند؟
- خطر برخورد نردبان یا داربست با خطوط و تجهیزات اطراف چگونه باید کنترل شود؟
- اگر وسیله مناسب در محل وجود نداشت، چه کسی باید درباره روش جایگزین تصمیم بگیرد؟
تکلیف عملی برای اکیپ پیمانکار: یک محل واقعی کار در ارتفاع در CGS، TBS، شبکه توزیع یا انبار را انتخاب کنید. بدون شروع عملیات، محل را بررسی و روی یک برگه این موارد را مشخص کنید: نقطه دسترسی، وسیله مناسب دسترسی، خطر سقوط فرد، خطر سقوط ابزار، تجهیزات و خطوط مجاور، وضعیت سطح زیر کار، نیاز احتمالی به مهار سقوط، محدوده زیر کار و روش نجات. در پایان، یک موردی را که در نگاه اول «بی‌خطر» به نظر می‌رسید اما پس از بررسی نیاز به کنترل داشت، برای جلسه آموزشی توضیح دهید.
تذکر HSE: الزامات دقیق مربوط به تعریف کار در ارتفاع، ارتفاع مجاز، نوع نردبان و داربست، نحوه نصب و بازرسی داربست، انتخاب سیستم حفاظت در برابر سقوط، نقاط مهار، فاصله‌ها، تجهیزات حفاظت فردی، شرایط جوی، آموزش و برنامه نجات باید بر اساس مقررات و دستورالعمل‌های مصوب شرکت، ارزیابی ریسک، الزامات پروژه، مشخصات سازنده تجهیزات و قوانین و استانداردهای لازم‌الاجرا تعیین شود. این مقاله جایگزین مجوز کار، دستورالعمل اجرایی یا تأیید صلاحیت فرد مسئول نیست.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.