لیفتینگ و جابجایی بار؛ اصول ریگریگ، ظرفیت و کنترل ایمن بار
مقدمه کوتاه: در محیط شرکت گاز، جابه‌جایی یک رگولاتور، شیر سنگین، فیلتر، قطعه خط، کپسول، تجهیزات تعمیراتی یا حتی یک محموله در انبار، ممکن است در نگاه اول یک کار ساده باشد. اما اگر وزن بار، مرکز ثقل، ظرفیت جرثقیل یا اسلینگ و نحوه بستن بار درست تشخیص داده نشود، یک حرکت چندمتری می‌تواند به سقوط بار، آسیب به تجهیزات یا صدمه جدی به افراد منجر شود.
سناریوی واقعی؛ «این بار قبلاً هم بلند شده بود»
در یک CGS، اکیپ تعمیرات قصد دارد یک تجهیز نسبتاً سنگین را برای تعمیر از محل نصب خارج کند. وزن دقیق تجهیز روی برگه کار مشخص نشده، اما یکی از نیروها می‌گوید:
«همین جرثقیل دفعه قبل این قطعه را بلند کرد؛ پس مشکلی ندارد.»
ریگر نیز اسلینگ موجود را انتخاب می‌کند و بار را به جرثقیل متصل می‌کند. در لحظه بلند کردن اولیه، بار کمی از یک طرف پایین‌تر می‌رود.
مشکل اینجاست که وزن بار ممکن است در گذشته متفاوت بوده باشد، مرکز ثقل بار مشخص نشده باشد یا وضعیت اتصال فعلی با دفعه قبل یکسان نباشد.
اگر در همین مرحله عملیات متوقف و وضعیت اصلاح نشود، هنگام حرکت دادن بار احتمال چرخش، لغزش یا جدا شدن بار افزایش پیدا می‌کند.
«قبلاً انجام شده» مدرک ایمنی عملیات امروز نیست. هر عملیات لیفتینگ باید بر اساس بار، تجهیزات و شرایط همان عملیات ارزیابی شود.
خطرات اصلی لیفتینگ و ریگریگ
۱. انتخاب اسلینگ با ظرفیت نامناسب
اسلینگ باید برای نوع بار، روش بستن و شرایط واقعی باربرداری مناسب باشد. ظرفیت مجاز فقط از روی ظاهر یا قطر اسلینگ قابل تشخیص نیست.
نوع اسلینگ، نحوه استفاده، زاویه، تعداد شاخه‌ها، نوع اتصال و شرایط تجهیز همگی بر ظرفیت مجاز اثر دارند.
۲. افزایش کشش با تغییر زاویه اسلینگ
وقتی بار با چند شاخه اسلینگ مهار می‌شود، نباید تصور کرد وزن بار به‌طور مساوی و ساده بین شاخه‌ها تقسیم می‌شود. تغییر زاویه شاخه‌ها می‌تواند نیروی وارد بر اسلینگ و نقاط اتصال را افزایش دهد.
هرچه هندسه بستن بار نامناسب‌تر باشد، ممکن است نیروی بیشتری به شاخه‌های اسلینگ و نقاط اتصال وارد شود. بنابراین ظرفیت اسمی نوشته‌شده روی اسلینگ را بدون توجه به روش استفاده، ظرفیت واقعی عملیات فرض نکن.
۳. اشتباه در تشخیص مرکز ثقل
مرکز ثقل همیشه وسط ظاهری بار نیست. یک تجهیز ممکن است یک سمت سنگین‌تر داشته باشد یا اجزای داخلی آن باعث جابه‌جایی مرکز ثقل شوند.
اگر نقطه آویز نسبت به مرکز ثقل درست انتخاب نشود، بار هنگام بلند شدن می‌تواند کج شود یا بچرخد.
۴. خرابی یا آسیب اسلینگ و متعلقات
پارگی، بریدگی، خوردگی، تغییر شکل، آسیب دوخت، له‌شدگی، زنگ‌زدگی شدید یا خرابی قلاب و اتصالات می‌تواند قابلیت باربرداری تجهیز را کاهش دهد.
هر تجهیزی که وضعیت آن مشخص نیست، نباید صرفاً به دلیل اینکه «هنوز قابل استفاده به نظر می‌رسد» وارد عملیات شود.
۵. سقوط یا سر خوردن بار
اگر بار درست مهار نشده باشد، ممکن است در لحظه بلند کردن یا هنگام حرکت، از داخل اسلینگ خارج شود، جابه‌جا شود یا بچرخد.
۶. قرار گرفتن افراد در زیر بار معلق
هیچ توجیهی برای ایستادن فرد زیر بار معلق وجود ندارد. حتی اگر بار فقط چند سانتی‌متر از زمین بلند شده باشد، خطر سقوط یا حرکت ناگهانی آن وجود دارد.
۷. برخورد بار با تجهیزات و خطوط
در CGS و TBS، مسیر حرکت بار ممکن است در نزدیکی خطوط گاز، شیرآلات، رگولاتورها، تجهیزات کنترلی و سازه‌های ثابت باشد. برخورد بار یا بوم جرثقیل با این تجهیزات می‌تواند پیامدهای جدی ایجاد کند.
۸. از دست رفتن کنترل بار در هنگام حرکت
بارهای بلند، نامتقارن یا دارای سطح بادگیر ممکن است هنگام حرکت نوسان یا چرخش داشته باشند. کنترل چنین باری باید با روش تعیین‌شده و در صورت نیاز با طناب راهنما و نیروی آموزش‌دیده انجام شود.
۹. واژگونی یا ناپایداری جرثقیل
ظرفیت جرثقیل فقط یک عدد ثابت نیست. وضعیت کاری، شعاع کاری، پیکربندی دستگاه، شرایط استقرار و مشخصات باربرداری بر ظرفیت قابل استفاده اثر می‌گذارند.
خطاهای رایج سرپرست و ریگر
- اعتماد به تجربه قبلی: «دفعه قبل همین بار را با همین اسلینگ جابه‌جا کردیم.»
- حدس زدن وزن بار: به‌خصوص زمانی که وزن دقیق در مدارک یا پلاک مشخص نیست.
- انتخاب اسلینگ بر اساس ظاهر: به‌جای بررسی ظرفیت و شرایط استفاده.
- نادیده گرفتن مرکز ثقل: فقط به محل ظاهری وسط بار توجه کردن.
- فرض تقسیم مساوی وزن: بین شاخه‌های اسلینگ بدون بررسی هندسه واقعی.
- بستن اسلینگ به نقطه نامناسب: مانند قسمت‌هایی از تجهیز که برای باربرداری طراحی یا تأیید نشده‌اند.
- کشیدن بار روی زمین با جرثقیل: به‌جای بلند کردن و حرکت کنترل‌شده مطابق روش مصوب.
- ایستادن فرد کنار یا زیر بار: در محدوده‌ای که امکان حرکت ناگهانی بار وجود دارد.
- استفاده از دست برای هدایت بار نزدیک نقطه گیرکردن: و قرار دادن دست بین بار و سازه.
- شروع لیفت بدون ارتباط مشخص: بین ریگر و اپراتور جرثقیل.
- نادیده گرفتن باد یا تغییر شرایط محیطی: به دلیل فشار برای اتمام کار.
- استفاده از تجهیزات باربرداری بدون وضعیت بازرسی مشخص.
ریگر می‌بیند بار در حال کج شدن است اما به‌جای توقف، با دست یا فشار دادن بار تلاش می‌کند آن را اصلاح کند. بار معلق را با بدن خود «تنظیم» نکن. عملیات باید متوقف و روش ریگریگ اصلاح شود.
رفتار درست و اقدام عملی
مرحله اول؛ اول بار را بشناس
قبل از اتصال جرثقیل، این اطلاعات باید مشخص باشد:
- وزن بار چقدر است؟
- مرکز ثقل کجاست؟
- نقاط مجاز برای بلند کردن کدام‌اند؟
- بار شکل نامتقارن دارد یا خیر؟
- قطعات متحرک یا جداشدنی دارد یا خیر؟
- آیا داخل تجهیز سیال، مواد یا قطعات آزاد وجود دارد؟
- آیا وزن یا شکل بار پس از جدا شدن از محل نصب تغییر می‌کند؟
اگر وزن یا مرکز ثقل مشخص نیست، حدس زدن جایگزین اطلاعات فنی نیست. باید از مدارک فنی، پلاک، سازنده، واحد فنی یا روش تأییدشده پروژه اطلاعات لازم به دست آید.
مرحله دوم؛ ظرفیت جرثقیل را از روی جدول واقعی بررسی کن
ظرفیت جرثقیل را نمی‌توان فقط با عددی که روی بدنه یا نام دستگاه دیده می‌شود تعیین کرد. ظرفیت قابل استفاده باید از جدول ظرفیت و پیکربندی واقعی دستگاه و شرایط عملیاتی به دست آید.
سرپرست و اپراتور باید شرایط استقرار، شعاع کاری، پیکربندی بوم و سایر عوامل مؤثر را مطابق دستورالعمل و جدول ظرفیت بررسی کنند.
ظرفیت جرثقیل = عددی که روی جرثقیل نوشته شده نیست.
ظرفیت مجاز باید از جدول ظرفیت مربوط به پیکربندی و شرایط واقعی عملیات تعیین شود.
مرحله سوم؛ اسلینگ و متعلقات را متناسب با بار انتخاب کن
نوع و ظرفیت اسلینگ، قلاب، شگل و سایر متعلقات باید با وزن و روش واقعی باربرداری سازگار باشد.
قبل از استفاده، وضعیت ظاهری تجهیزات را بررسی کنید و مشخصات و ظرفیت مجاز آنها را از پلاک، برچسب، گواهی یا مدارک معتبر کنترل کنید.
اگر مشخصات تجهیز خوانا نیست یا وضعیت آن قابل اعتماد نیست، استفاده از آن تا زمان تعیین تکلیف نباید انجام شود.
مرحله چهارم؛ مرکز ثقل را قبل از بلند کردن پیش‌بینی کن
قبل از بلند کردن کامل بار، ریگر باید مشخص کند بار پس از جدا شدن از زمین یا محل نصب چگونه رفتار خواهد کرد.
اگر احتمال کج شدن وجود دارد، نحوه بستن اسلینگ باید اصلاح شود. بلند کردن اولیه و کوتاه‌مدت بار، یک فرصت مهم برای بررسی تعادل است.
مرحله پنجم؛ اتصال را بررسی کن
پس از بستن اسلینگ، ریگر باید بررسی کند:
- اسلینگ از لبه تیز عبور نکرده یا در صورت ضرورت حفاظت مناسب برای آن در نظر گرفته شده است.
- قلاب و شگل به شکل صحیح قرار گرفته‌اند.
- نقاط اتصال برای باربرداری مناسب و تأییدشده هستند.
- هیچ بخش از اسلینگ پیچ‌خورده یا تحت شرایط نامناسب قرار نگرفته است.
- هیچ قطعه آزاد و جداشدنی در بار وجود ندارد.
- مسیر حرکت بار آزاد و مشخص است.
مرحله ششم؛ بلند کردن اولیه را آهسته و کنترل‌شده انجام بده
بار نباید با حرکت ناگهانی از زمین جدا شود. ابتدا باید طبق روش تعیین‌شده، بار به شکل کنترل‌شده بلند شود تا وضعیت اسلینگ، نقاط اتصال و تعادل بار بررسی شود.
اگر بار کج شد، چرخید، صدا یا تغییر شکل غیرعادی مشاهده شد، ادامه نده. بار را در وضعیت ایمن قرار داده و علت را بررسی کن.
مرحله هفتم؛ ارتباط ریگر و اپراتور باید مشخص باشد
قبل از شروع، باید مشخص باشد چه فردی علائم یا فرمان‌های عملیات را به اپراتور منتقل می‌کند. در صورت از دست رفتن ارتباط یا نامشخص بودن فرمان، عملیات باید متوقف شود.
هیچ‌کس نباید هم‌زمان چند فرمان متناقض به اپراتور بدهد.
مرحله هشتم؛ محدوده خطر را خالی نگه دار
مسیر حرکت بار باید از افراد غیرمرتبط خالی شود. محل‌هایی که امکان سقوط یا نوسان بار در آنها وجود دارد باید کنترل شوند.
در محیط‌های CGS و TBS، این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بار ممکن است در نزدیکی تجهیزات فرایندی و خطوط گاز حرکت کند.
مرحله نهم؛ بار را با دست در نقطه خطرناک کنترل نکن
اگر لازم است بار از فاصله ایمن هدایت شود، از روش و تجهیزات مناسب مانند طناب راهنما مطابق دستورالعمل استفاده شود.
دست، پا یا بدن نباید برای متوقف کردن بار در حال حرکت یا قرار دادن آن بین دو سطح استفاده شود.
مرحله دهم؛ در شبکه شهری، محیط اطراف را هم کنترل کن
در جابه‌جایی تجهیزات شبکه توزیع، خطر فقط مربوط به اکیپ نیست. خودروها، عابران، ساختمان‌های مجاور، تأسیسات مدفون و خطوط موجود نیز باید در نظر گرفته شوند.
اگر جرثقیل یا وسیله حمل بار در معبر قرار دارد، کنترل ترافیک و محدوده کار باید طبق برنامه و دستورالعمل سایت انجام شود.
مرحله یازدهم؛ در انبار ادورانت، بار و ماده را هم‌زمان در نظر بگیر
در انبار ادورانت، جابه‌جایی ظروف و تجهیزات باید علاوه بر اصول لیفتینگ، با توجه به ویژگی ماده، وضعیت ظروف، جلوگیری از آسیب به آنها و الزامات انبار انجام شود.
ظرفی که نشانه آسیب، نشتی یا وضعیت غیرعادی دارد نباید بدون ارزیابی و روش مصوب وارد عملیات جابه‌جایی شود.
نقش سرپرست در عملیات لیفتینگ
قبل از شروع
- روش اجرای عملیات و مسیر حرکت بار را بررسی کند.
- وزن و مرکز ثقل بار مشخص شده باشد.
- جرثقیل و تجهیزات باربرداری مناسب عملیات باشند.
- ظرفیت مجاز از مدارک و جدول مربوطه کنترل شده باشد.
- صلاحیت افراد درگیر در عملیات بررسی شود.
- محدوده خطر و مسیر تردد افراد مشخص شود.
- خطرات خطوط، تجهیزات و تأسیسات مجاور بررسی شوند.
حین عملیات
- فرمان‌دهی و ارتباط بین ریگر و اپراتور روشن باشد.
- افراد غیرضروری وارد محدوده خطر نشوند.
- بار به شکل کنترل‌شده بلند و جابه‌جا شود.
- هرگونه کجی، چرخش، صدای غیرعادی یا تغییر شرایط جدی گرفته شود.
- در صورت مشاهده وضعیت نامطمئن، عملیات متوقف شود.
پس از پایان
- بار در محل مقصد به شکل پایدار قرار گیرد.
- تنش اسلینگ‌ها قبل از باز کردن آنها به شکل ایمن آزاد شود.
- ابزار و تجهیزات باربرداری جمع‌آوری و بررسی شوند.
- هیچ تجهیزی در وضعیت خطرناک یا تحت بار باقی نماند.
- نقص‌ها و موارد نزدیک به حادثه گزارش شوند.
چک‌لیست کوتاه لیفتینگ و ریگریگ
قبل از بلند کردن بار:
- ☐ وزن بار مشخص و قابل اتکا است.
- ☐ مرکز ثقل و نقاط مجاز اتصال مشخص شده‌اند.
- ☐ جرثقیل برای شرایط واقعی عملیات مناسب است.
- ☐ جدول ظرفیت و پیکربندی واقعی جرثقیل بررسی شده است.
- ☐ اسلینگ‌ها و متعلقات ظرفیت و مشخصات قابل قبول دارند.
- ☐ اسلینگ‌ها و متعلقات از نظر آسیب بررسی شده‌اند.
- ☐ لبه‌های تیز و نقاط تماس کنترل شده‌اند.
- ☐ مسیر حرکت بار آزاد و مشخص است.
- ☐ محدوده خطر کنترل شده است.
- ☐ فرمان‌دهنده مشخص و ارتباط با اپراتور برقرار است.
حین بلند کردن:
- ☐ بلند کردن اولیه آهسته و کنترل‌شده انجام می‌شود.
- ☐ تعادل بار بررسی می‌شود.
- ☐ افراد زیر بار یا در محدوده خطر قرار ندارند.
- ☐ بار با دست یا بدن مهار نمی‌شود.
- ☐ در صورت کج شدن یا وضعیت غیرعادی، عملیات متوقف می‌شود.
- ☐ مسیر حرکت بار همچنان آزاد است.
در صورت وضعیت نامطمئن:
- ☐ عملیات متوقف می‌شود.
- ☐ بار در وضعیت ایمن قرار می‌گیرد.
- ☐ علت مشکل بررسی می‌شود.
- ☐ روش ریگریگ یا تجهیزات اصلاح می‌شوند.
- ☐ ادامه عملیات فقط پس از تأیید شرایط ایمن انجام می‌شود.
پیام کلیدی نهایی
باربرداری ایمن از «آویزان کردن بار به قلاب» شروع نمی‌شود؛ از شناخت بار شروع می‌شود.
قبل از بلند کردن باید بدانیم چه چیزی را بلند می‌کنیم، چقدر وزن دارد، مرکز ثقل آن کجاست، از کجا باید مهار شود، ظرفیت واقعی تجهیزات چقدر است و بار از چه مسیری حرکت خواهد کرد.
برای ریگر: اگر وزن، مرکز ثقل، نقطه اتصال یا وضعیت اسلینگ برایت مشخص نیست، بار را بلند نکن.
برای اپراتور: اگر فرمان واضح نیست یا شرایط غیرعادی مشاهده کردی، عملیات را متوقف کن.
برای سرپرست: تجربه قبلی جایگزین ارزیابی عملیات فعلی نیست.
هیچ بار معلقی آن‌قدر مهم نیست که برای جابه‌جایی آن، کنترل‌های ایمنی حذف شوند.
سؤالات ارزیابی یادگیری
۱. برای انتخاب صحیح اسلینگ کدام مورد مهم‌تر است؟
- الف) فقط رنگ اسلینگ
- ب) فقط قطر ظاهری آن
- ج) وزن بار، روش استفاده، ظرفیت مجاز و شرایط واقعی باربرداری
- د) اینکه قبلاً برای بار مشابه استفاده شده باشد
پاسخ صحیح: ج
۲. اگر بار پس از بلند شدن اولیه کج شود، چه اقدامی صحیح است؟
- الف) ریگر با دست آن را صاف کند
- ب) اپراتور سریع‌تر بار را جابه‌جا کند
- ج) عملیات متوقف و روش مهار و تعادل بار بررسی و اصلاح شود
- د) یک نفر زیر بار قرار گیرد و آن را نگه دارد
پاسخ صحیح: ج
۳. چرا نباید ظرفیت جرثقیل را فقط از روی عدد نامی دستگاه تعیین کرد؟
- الف) چون عدد نامی همیشه اشتباه است
- ب) چون ظرفیت قابل استفاده به پیکربندی و شرایط واقعی عملیات وابسته است
- ج) چون جرثقیل هیچ ظرفیت مشخصی ندارد
- د) چون وزن بار اهمیت ندارد
پاسخ صحیح: ب
۴. کدام اقدام در زمان وجود بار معلق صحیح است؟
- الف) ایستادن زیر بار برای کنترل آن
- ب) قرار دادن دست بین بار و سازه
- ج) کنترل محدوده خطر و دور نگه داشتن افراد غیرضروری
- د) عبور سریع از زیر بار
پاسخ صحیح: ج
۵. اگر وزن بار مشخص نباشد، چه باید کرد؟
- الف) وزن را حدودی حدس زد
- ب) از اسلینگ قوی‌تر استفاده کرد و کار را ادامه داد
- ج) وزن را از منبع معتبر مشخص و سپس ظرفیت تجهیزات را بررسی کرد
- د) از اپراتور خواست با احتیاط بیشتری بار را بلند کند
پاسخ صحیح: ج
تمرین عملی؛ «این بار را چگونه بلند می‌کنی؟»
سناریوی آموزشی:
در یک TBS، قرار است یک تجهیز سنگین از محل نصب خارج و روی وسیله حمل قرار داده شود. بار شکل کاملاً متقارن ندارد و نزدیک آن چند خط و تجهیز ثابت قرار گرفته است. وزن بار در مدارک موجود مشخص است، اما مرکز ثقل آن در نقشه مشخص نشده است.
از کارآموز بخواهید قبل از شروع عملیات پاسخ دهد:
- اولین اطلاعاتی که باید درباره بار مشخص شود چیست؟
- چگونه ظرفیت واقعی جرثقیل را برای این عملیات بررسی می‌کنید؟
- اسلینگ را بر چه اساسی انتخاب می‌کنید؟
- مرکز ثقل بار چه اثری بر نحوه بستن اسلینگ دارد؟
- اگر بار هنگام بلند کردن اولیه کج شد، چه می‌کنید؟
- محدوده خطر را چگونه کنترل می‌کنید؟
- اگر مسیر حرکت بار به یک خط یا تجهیز نزدیک باشد، چه اقدامی لازم است؟
تکلیف عملی برای اکیپ: یک عملیات واقعی یا شبیه‌سازی‌شده جابه‌جایی بار در محل کار انتخاب کنید؛ برای مثال جابه‌جایی یک شیر، فیلتر، رگولاتور، قطعه خط یا محموله انبار. قبل از هرگونه بلند کردن، یک برگه «طرح ساده لیفت» تهیه کنید و روی آن وزن بار، مرکز ثقل، نقاط اتصال، نوع و ظرفیت تجهیزات باربرداری، مسیر حرکت، محدوده خطر، افراد مسئول، روش ارتباط و شرایط توقف عملیات را مشخص کنید. سپس از کارآموز بخواهید یک مورد را که در نگاه اول ساده به نظر می‌رسید اما می‌توانست باعث حادثه شود، توضیح دهد.
تذکر HSE: ظرفیت جرثقیل، اسلینگ‌ها، شگل‌ها، قلاب‌ها و سایر متعلقات باید بر اساس پلاک و مشخصات معتبر، گواهی‌ها، جدول ظرفیت، پیکربندی واقعی تجهیز، روش اجرایی مصوب و الزامات بازرسی تعیین شوند. حدود و الزامات دقیق مربوط به زاویه اسلینگ، شعاع کاری، باد، فاصله از خطوط و سایر شرایط باید مطابق دستورالعمل شرکت، ارزیابی ریسک، طرح لیفت و الزامات قانونی و فنی مربوطه تعیین شود. این مقاله جایگزین طرح لیفت، مجوز کار، دستورالعمل جرثقیل یا تأیید فرد صلاحیت‌دار نیست.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.