انتخاب و استفاده از ابزار ضدجرقه (Ex) در مناطق خطرناک؛ راهنمای ایمن تکنسین

یک آچار معمولی شاید در کارگاه کاملاً عادی باشد؛ اما همان آچار در محیطی که احتمال وجود گاز قابل اشتعال دارد، می‌تواند به بخشی از یک حادثه تبدیل شود. در CGS، TBS، شبکه توزیع شهری و به‌خصوص محدوده‌هایی مانند انبار ادورانت، انتخاب ابزار فقط بر اساس اندازه، جنس یا در دسترس بودن آن انجام نمی‌شود؛ باید مشخص باشد که ابزار برای شرایط محل کار مناسب است یا خیر.

سناریوی واقعی؛ یک آچار نامناسب و یک تصمیم اشتباه

فرض کنید یک اکیپ تعمیراتی برای انجام کار روی یکی از تجهیزات یک TBS اعزام شده است. محل کار در محدوده‌ای قرار دارد که احتمال نشت گاز وجود دارد و طبق ارزیابی محل، استفاده از ابزار مناسب برای محیط خطرناک ضروری است.

تکنسین متوجه می‌شود آچار موردنیاز داخل جعبه ابزار مخصوص نیست. یک آچار معمولی در خودرو وجود دارد. فرد با خودش می‌گوید: «فقط چند دقیقه کار است و قرار نیست ضربه‌ای به آچار بزنم.»

این تصمیم می‌تواند نقطه شروع یک حادثه باشد.

مشکل فقط خود آچار نیست؛ مسئله این است که فرد بدون بررسی شرایط محیط، وضعیت گاز، الزامات مجوز کار و مشخصات ابزار، فرض کرده است که استفاده از آن بی‌خطر است.

در انبار ادورانت نیز موضوع جدی‌تر می‌شود. وجود مواد بودارکننده گاز و احتمال ایجاد بخارات قابل اشتعال، باعث می‌شود انتخاب ابزار و تجهیزات مورد استفاده در محدوده مربوطه با دقت بیشتری انجام شود. بنابراین تکنسین نباید صرفاً به این دلیل که «قبلاً با همین ابزار کار کرده‌ایم» آن را مجاز فرض کند.

خطرات اصلی هنگام استفاده از ابزار در مناطق خطرناک

۱. ایجاد جرقه مکانیکی

برخورد، ضربه، سایش یا افتادن بعضی ابزارها روی سطوح سخت می‌تواند منبع اشتعال ایجاد کند. در محیطی که گاز یا بخار قابل اشتعال در محدوده قابل احتراق وجود دارد، همین منبع کوچک می‌تواند اهمیت زیادی پیدا کند.

۲. انتخاب ابزار بر اساس ظاهر به جای مشخصات فنی

عبارت‌هایی مانند «این آچار برنجی است» یا «این ابزار قبلاً هم در چنین محلی استفاده شده» به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که ابزار برای شرایط موردنظر مناسب است.

نوع ابزار، جنس، طراحی، کاربرد، محدودیت‌های سازنده و تأییدیه‌های مربوط به آن باید در نظر گرفته شود.

۳. استفاده از ابزار نامناسب برای نوع عملیات

حتی اگر یک ابزار برای محیط موردنظر مجاز باشد، ممکن است برای آن عملیات خاص مناسب نباشد. استفاده از ابزار نامتناسب می‌تواند باعث لغزش، شکست ابزار، آسیب به تجهیز یا وارد شدن نیروی ناخواسته شود.

۴. اشتباه گرفتن ابزار ضدجرقه با تجهیزات ضدانفجار

ابزار دستی ضدجرقه با تجهیزاتی که برای نصب و بهره‌برداری در محیط‌های طبقه‌بندی‌شده طراحی شده‌اند، یک مفهوم واحد نیستند.

برای مثال، وجود یک ابزار دستی با ویژگی کاهش احتمال ایجاد جرقه به این معنی نیست که می‌توان هر تجهیز برقی معمولی را نیز در همان منطقه بدون بررسی استفاده کرد.

۵. بی‌توجهی به وضعیت خود ابزار

ابزار دارای خوردگی شدید، ترک، تغییر شکل، دسته آسیب‌دیده یا آثار ضربه و سایش ممکن است حتی از نظر عملکردی نیز قابل اعتماد نباشد.

ابزار آسیب‌دیده را با این استدلال که «فقط یک بار استفاده می‌کنیم» وارد عملیات نکنید.

خطاهای رایج تکنسین‌ها و پیمانکاران

• برداشتن ابزار معمولی به دلیل در دسترس نبودن ابزار مناسب.
• اعتماد کردن به رنگ یا ظاهر ابزار و تصور اینکه ابزار حتماً ضدجرقه است.
• استفاده از ابزار شخصی یا ابزار پیمانکار بدون بررسی وضعیت تأیید و مجاز بودن آن.
• استفاده از ابزار در محدوده‌ای که شرایط محیط نسبت به زمان شروع کار تغییر کرده است.
• بی‌توجهی به نشتی یا بوی گاز و ادامه دادن کار به جای توقف و گزارش.
• ضربه زدن شدید به ابزار برای باز کردن قطعه‌ای که گیر کرده است.
• استفاده از ابزار نامناسب و وارد کردن نیروی بیشتر برای جبران انتخاب اشتباه.
• فرض کردن اینکه «چون کار کوچک است، نیازی به کنترل‌های ایمنی ندارد».
• جابجایی ابزار بین مناطق مختلف بدون بررسی اینکه شرایط محیط جدید مشابه محل قبلی هست یا خیر.
• استفاده از ابزار یا تجهیزات برقی معمولی در منطقه خطرناک بدون تأیید الزامات مربوط به آن.

رفتار درست و اقدام عملی تکنسین

گام اول: منطقه کار را بشناسید

قبل از برداشتن ابزار، مشخص کنید در چه محدوده‌ای قرار دارید و آیا محل، منطقه خطرناک یا دارای احتمال حضور گاز قابل اشتعال محسوب می‌شود یا خیر.

در صورت وجود تابلوها، علائم، طبقه‌بندی مناطق یا الزامات مشخص‌شده در مجوز کار، آن‌ها را جدی بگیرید.

گام دوم: نوع کار را مشخص کنید

ببینید قرار است چه کاری انجام شود: باز و بسته کردن اتصال، تعمیر تجهیز، تنظیم، بازرسی، باز کردن قطعه گیرکرده یا عملیات دیگری.

نوع کار در انتخاب ابزار مؤثر است. ابزاری که برای یک عملیات ساده مناسب است، الزاماً برای ضربه زدن، اعمال گشتاور بالا یا کار روی قطعه خاص مناسب نیست.

گام سوم: ابزار را قبل از ورود به کار بررسی کنید

پیش از استفاده، وضعیت ظاهری و سلامت ابزار را کنترل کنید:

☐ ترک یا شکستگی نداشته باشد.

☐ تغییر شکل شدید نداشته باشد.

☐ دسته و قسمت‌های نگهدارنده سالم باشند.

☐ آثار غیرعادی خوردگی یا آسیب جدی نداشته باشد.

☐ مشخصات و شناسه ابزار در صورت وجود قابل بررسی باشد.

☐ ابزار برای محیط و نوع عملیات موردنظر تأیید شده باشد.

گام چهارم: ادعای «ضدجرقه» را بررسی کنید

صرفاً از روی جنس ظاهری یا نام تجاری ابزار تصمیم نگیرید. ابزار باید دارای مشخصات و تأییدیه‌های مورد نیاز سازمان و سازنده باشد.

اگر درباره مناسب بودن ابزار تردید دارید، از مسئول فنی، سرپرست کار یا فرد مجاز مربوطه استعلام کنید.

گام پنجم: شرایط محیط را حین کار هم زیر نظر داشته باشید

ایمن بودن محل در لحظه شروع کار به این معنی نیست که شرایط تا پایان کار ثابت می‌ماند.

در صورت مشاهده نشانه‌هایی مانند بوی گاز، اعلام هشدار، تغییر شرایط فرآیند، ایجاد نشتی یا هر وضعیت غیرعادی، کار را متوقف کرده و طبق رویه اضطراری و دستورالعمل محل اقدام کنید.

گام ششم: برای باز کردن قطعه گیرکرده، راه‌حل خطرناک نسازید

یکی از اشتباهات رایج این است که تکنسین برای باز کردن یک قطعه گیرکرده، به آچار ضربه می‌زند یا از ابزار دیگری برای افزایش نیرو استفاده می‌کند.

اگر انجام کار نیاز به روش متفاوت، ابزار ویژه یا شرایط کنترلی جدید دارد، ابتدا کار را متوقف و روش مناسب را از مسیر مجاز مشخص کنید.

گام هفتم: ابزار برقی و قابل‌حمل را جداگانه بررسی کنید

دریل، سنگ فرز، چراغ قابل‌حمل، دستگاه اندازه‌گیری یا هر تجهیز برقی قابل‌حمل، موضوعی متفاوت از یک ابزار دستی ضدجرقه است.

استفاده از چنین تجهیزاتی در مناطق خطرناک باید بر اساس طبقه‌بندی محل، نوع تجهیز، تأییدیه آن و مجوزها و دستورالعمل‌های شرکت انجام شود.

چک‌لیست کوتاه قبل از استفاده از ابزار ضدجرقه

قبل از شروع کار، این چند سؤال را از خودتان بپرسید:

☐ آیا محدوده کار از نظر وجود گاز یا بخار قابل اشتعال بررسی شده است؟

☐ آیا نوع کار و ابزار موردنیاز مشخص است؟

☐ آیا ابزار برای محیط و عملیات موردنظر تأیید شده است؟

☐ آیا وضعیت فیزیکی ابزار مناسب است؟

☐ آیا ابزار دارای مشخصات یا شناسه قابل بررسی است؟

☐ آیا مجوز کار و الزامات ایمنی مربوط به عملیات مشخص شده است؟

☐ آیا ابزار برقی یا تجهیز قابل‌حمل دیگری نیاز به بررسی جداگانه دارد؟

☐ آیا در صورت تغییر شرایط محیط، می‌دانم کار را متوقف و موضوع را به چه کسی گزارش کنم؟

یک نکته مهم درباره ابزار پیمانکاران

پیمانکار جدید ممکن است جعبه‌ابزار کامل و حرفه‌ای همراه خود داشته باشد، اما «حرفه‌ای بودن جعبه ابزار» به معنی مناسب بودن تمام ابزارها برای منطقه خطرناک نیست.

پیش از شروع کار پیمانکار، مسئول مربوطه باید الزامات ابزار و تجهیزات موردنیاز کار را مشخص کند و استفاده از ابزار خارج از الزامات تعیین‌شده نباید صرفاً با رضایت فردی تکنسین یا پیمانکار انجام شود.

برای کارکنان تازه‌وارد نیز یک اصل مهم وجود دارد: اگر ابزار پیمانکار را نمی‌شناسید یا درباره تأییدیه آن مطمئن نیستید، خودتان حدس نزنید؛ موضوع را از مسئول مربوطه پیگیری کنید.

پیام کلیدی نهایی

سوالات ارزیابی یادگیری

1. 1. در یک TBS، آچار معمولی در دسترس است اما ابزار مورد تأیید برای منطقه خطرناک در جعبه ابزار موجود نیست. بهترین اقدام چیست؟الف) استفاده از آچار معمولی با احتیاط بیشتر
      ب) استفاده از آچار معمولی چون کار کوتاه است
      ج) توقف کار و تهیه ابزار مورد تأیید طبق رویه شرکت
      د) ضربه نزدن به آچار و ادامه کار
      پاسخ صحیح: ج

1. 1. کدام مورد به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که یک ابزار برای منطقه خطرناک مناسب است؟الف) بررسی مشخصات فنی و تأییدیه
      ب) تأیید ابزار طبق دستورالعمل شرکت
      ج) رنگ یا ظاهر ابزار
      د) بررسی شرایط محل کار
      پاسخ صحیح: ج

1. 1. اگر هنگام کار بوی گاز یا نشانه‌ای از نشتی مشاهده شود، چه اقدامی درست‌تر است؟الف) سریع‌تر کار را تمام کنیم
      ب) ابزار را عوض کنیم و ادامه دهیم
      ج) کار را متوقف کرده و طبق رویه اضطراری و دستورالعمل محل اقدام کنیم
      د) فقط به همکار کنار دست اطلاع دهیم و کار را ادامه دهیم
      پاسخ صحیح: ج

1. آیا هر ابزار دارای برچسب «ضدجرقه» برای هر نوع عملیات و هر منطقه خطرناک قابل استفاده است؟الف) بله
   ب) خیر؛ مناسب بودن ابزار باید با شرایط محل، نوع کار و الزامات فنی تأیید شود
   پاسخ صحیح: ب
2. چرا ابزار برقی قابل‌حمل مانند دریل یا سنگ فرز را نباید صرفاً به دلیل اینکه «ابزار کارگاهی» است وارد منطقه خطرناک کرد؟الف) چون ابزارهای برقی می‌توانند الزامات خاص مربوط به نوع تجهیز و منطقه داشته باشند
   ب) چون همه ابزارهای برقی ممنوع هستند
   ج) چون ابزار دستی همیشه بهتر است
   د) چون ابزار برقی سرعت کار را کم می‌کند
   پاسخ صحیح: الف

تمرین عملی برای آموزش بدو ورود